Qaçqınların qayıdış hüququ: Dünya praktikasının təhlili

Hər bir dövlətin beynəlxalq hüququn subyekti kimi beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə uyğun davranması onun üzərinə düşən öhdəlikdir. O, mövcud beynəlxalq nizamı və üzərinə götürdüyü öhdəlikləri pozursa, o zaman öhdəlikləri pozmasının nəticələri tanınmamalı, qarşısı alınmalı, müxtəlif təsir metodları ilə çəkindirilməlidir.

SİA-nın məlumatına görə, bu sözləri Milli Məclisin deputatı Pərvanə Vəliyeva deyib.

O bildirib ki, qaçqınların geri qayıdış hüququ beynəlxalq hüquqi nizamın tərkib hissəsidir. BMT-nin İnsan Hüquqları Komitəsi bu hüququ belə şərh edir: Dövlətlər vətəndaşlarını ölkəyə buraxmamaq üçün çox güclü əsaslara malik olmalıdır. Hətta ölkədən məcburi çıxarılan və ya girişinə qadağa qoyulan şəxslər belə, müəyyən hallarda qayıtmaq hüququna malik ola bilərlər.

Geri qayıdış hüququ BMT-nin bir sıra vacib konvensiyalarında öz əksini tapıb. Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində qeyd olunur: “Hər kəs istənilən ölkəni, o cümlədən öz ölkəsini tərk etmək və ona qayıtmaq hüququna malikdir”. Bu, beynəlxalq hüquqda qayıtmaq hüququnun əsas ifadəsidir. Hüquqi baxımdan beynəlxalq norma və standartların formalaşmasına əsas yaradır.

“1966-cı ildə qəbul edilmiş “Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktda” qeyd olunur ki, “Heç kim öz ölkəsinə daxil olmaq hüququndan əsassız olaraq məhrum edilə bilməz”. “Öz ölkəsi” ifadəsi yalnız vətəndaşlıqla məhdudlaşmır. BMT İnsan Hüquqları Komitəsi bildirir ki, bu, həmçinin daimi sakinləri, qaçqın statusunda olanları, doğulduğu ölkəyə güclü mədəni, ailəvi və hüquqi bağları olan şəxsləri də əhatə edə bilər. “Əsassız məhrumetmə” – Dövlət bu hüququ yalnız çox spesifik hallarda (məsələn, təhlükəsizlik və ya cinayət səbəbiylə) və qanuni əsaslarla məhdudlaşdıra bilər. Bu Pakt insanların doğma vətəninə qayıtmaq hüququnu beynəlxalq səviyyədə tanıyan ən güclü hüquqi alətlərdən biridir. Bu hüquq vətəndaşların sərhədlər və siyasi rejimlər dəyişsə belə, vətənlərinə geri dönə bilmələrini təmin etmək üçün nəzərdə tutulub.

1949-cu ildə qəbul edilmiş Cenevrə Konvensiyasının 49-cu maddəsində (deportasiya ilə bağlı) qeyd olunur: “Fərdi və ya kütləvi məcburi köçürmələr, eləcə də deportasiyalar qadağandır...” Burada birbaşa qayıtmaq hüququndan bəhs edilməsə də, bu hüquq zorakı köçürmənin qanunsuz olmasını dəstəkləyir”, - deyə deputat bildirib.

Onun sözlərinə görə, BMT Baş Assambleyasının 1948-ci il, 194 saylı Qərarı xüsusilə fələstinli qaçqınlarla bağlı olsa da, beynəlxalq qaçqınlarla bağlı müzakirələrdə tez-tez istinad olunur. Burada deyilir: “Qaçqınlar evlərinə qayıtmaq və qonşuları ilə sülh içində yaşamaq istəyirlərsə, bu, onlara ən qısa zamanda təmin edilməlidir”. Qaçqınların Statusu haqqında 1951-ci il BMT Konvensiyasında isə birbaşa "qayıtmaq hüququ"ndan bəhs edilmir, lakin qaçqınlar üçün dayanıqlı həll yolları dəstəklənir. Burada könüllü repatriasiya (qayıdış), yerli inteqrasiya və üçüncü ölkəyə köçürülmə kimi müddəalar yer alır. Münaqişədən sonra qaçqınların geri qayıdışına ən çox nümunə göstərilən Serbiya ilə Bosniya və Herseqovina arasında qaçqınların və məcburi köçkünlərin geri dönüşü məsələsidir. 1990-cı illərdəki Yuqoslaviya müharibələrindən, xüsusilə Bosniya müharibəsi (1992–1995) zamanı yüz minlərlə insan etnik təmizləmə, zorakılıq və silahlı toqquşmalar nəticəsində doğma evlərini tərk etməyə məcbur oldu. Bosniya və Herseqovina müharibəsinə son qoyan Dayton Sazişi qaçqınların və məcburi köçkünlərin geri dönməsi hüququnu açıq şəkildə tanıyırdı. Müqavilədə deyilir: "Bütün qaçqınlar və məcburi köçkünlər əvvəlki evlərinə sərbəst şəkildə qayıtmaq hüququna malikdirlər". BMT Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı (UNHCR) qayıdışların könüllü, təhlükəsiz və davamlı olmasını təmin etmək üçün regional qaytarılma proqramları hazırladı. Serbiya və Bosniya-Herseqovina Avropa İttifaqına inteqrasiya prosesində qaçqın məsələlərinin həllini prioritet kimi təqdim ediblər. Münaqişə nəticəsində bir milyondan çox insan evlərini tərk etmişdi, Dayton razılaşmasından sonra isə son 20 ildə təxminən 450 min nəfər geri dönüb, proses hələ tam başa çatmayıb.

P.Vəliyeva deyib ki, eyni yanaşma ilə Qərbi azərbaycanlıların qayıdışı da sülh çərçivəsində və beynəlxalq mexanizmlərlə həyata keçirilə bilər. Qərbi azərbaycanlıların öz doğma torpaqlarına qayıtmaq istəyi yalnız humanitar məsələ deyil, bu, beynəlxalq hüququn normalarına əsaslanan qanuni bir haqdır. Qərbi azərbaycanlıların geri qayıdışı ədalətin bərpası, həm də bölgədə dayanıqlı sülhün və qarşılıqlı etimadın qurulması üçün mühüm addımdır. Bu insanlar öz torpaqlarından zorla çıxarılıblar və tarixi-mədəni kökləri həmin bölgələrdədir. Ermənistan rəhbərliyi Qərbi Azərbaycan İcmasının qayıdış istəyindən qorxmamalıdır. Əksinə, bu, Ermənistanın hüquqi və humanitar öhdəliklərindən biridir, Ermənistanın sülh prosesi çərçivəsində məsuliyyətli davranış nümayiş etdirməsi üçün vacibdir. Bu, siyasi və diplomatik etimadın formalaşmasına xidmət edir.

“Etnik təmizləmənin nəticələrinin aradan qaldırılması sülhün ayrılmaz hissəsidir. Qazaxın 4 kəndinin diplomatik yolla geri qaytarılması, bir güllə belə atmadan torpaq məsələlərinin həllinin mümkün olduğunu göstərdi. Bugünkü sülh danışıqları təkcə son münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Münaqişənin ilk mərhələsində baş vermiş etnik təmizləmənin nəticələri də aradan qaldırılmalıdır.

Onu da qeyd edim ki, Avropa İttifaqı kimi qurumlar mövzulara bərabərhüquqlu və qərəzsiz yanaşmalıdır, yalnız bir tərəfin narrativlərini əsas götürmək əvəzinə, hər iki tərəfin humanitar hüquqlarını tanımalıdır, Qərbi azərbaycanlıların da insan hüquqları və geri qayıtmaq haqları qorunmalıdır. Qərbi azərbaycanlıların qayıdışı Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülhün təmin olunması üçün əsas şərtlərdən biridir. Bu prosesi sülh yolu ilə və beynəlxalq hüquq çərçivəsində həyata keçirmək mümkündür və bu, bütün regionun xeyrinədir”, - deyə Milli Məclisin deputatı vurğulayıb.