Icma.az
close
up
RU
Menu

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

Qarapapaqların və qaraqalpaqların etnik tarixinə müqayisəli tipoloji kontekstdə baxış

Qarapapaqların və qaraqalpaqların etnik tarixinə müqayisəli tipoloji kontekstdə baxış

Turkstan.az saytından alınan məlumatlara görə, Icma.az xəbər verir.


Nizami Tağısoy
professoru

(əvvəli BU LİNKDƏ)

...Müasir elmdə insanın və etnosun geneologiyası ilə və onun konkret etnosa məxsusluğunu dəqiq DNK testi ilə aparmaq daha çox inandırıcıdır. Belə genetik ekspertiza zəruri vasitə və reaktivləri olan xüsusi laboratoriyalarda aparıla bilər. Qarapapaqlarla qaraqalpaqlar arasındakı etnik yaxınlığı müəyyənləşdirmək üçün, heç şubhəsiz ki, bioloji material nümunəsi verilməsi də zəruridir. Tədqiqat üçün həm də burada bukkal epiteli (genetik ekspertiza ağızın yuxarı hissəsindən götürülən nümunə) vermək lazımdır. Əgər belə mazok (nümunə) götürmək imkanı yoxdursa, bu zaman başqa material – bioloji məhlul ləkəsi, tüklərdən, dərinin hər hansı hissəsindən və s. istifadə etmək olar.

Bilmək lazımdır ki, bu və ya digər etnos insanların kollektiv mövcudluğunu göstərən sosial qrupdur. Etnos xalqın fərdiliyi və təkrarolunmazlığını sübut edir. Eyni zamanda bu, bir xalqı digərindn fərqləndirir. Belə ümumilik təbii-tarixi yolla yaranır və inkişaf edir, o heç də ona aid olan hər hansı insanın iradəsi ilə bağlı deyil və çoxəsrlik mövcudluğu təmin etməklə özü özünü yaradır. Lakin burada bir məqamı da yaddan çıxarmaq olmaz ki, qarapapaqlarla qaraqalpaqlar minildən artıqdır ki, yuxarı da qeyd etdiyimiz səbəb və proseslər ucbatından, onlar arasında səngimiş etnik birlik, inteqrasiya yaddan çıxarılmış və hazırkı dövrdə onlardan heç biri Şimali və Cənubi Qafqaz və digər ərazilərdə məskunlaşmış qan və can qardaşlarından perik düşdüyündən qarapapaqlarla qaraqalpaqların populyasiyası fərqli regionlarda getmişdir. Bu gün onlar arasındakı genetik əlaqələrin bərpasını hər ikisinin davranış hərəkətlərində də bərpa etmək o qədər də asan başa gələn məsələ deyildir. Qarapapaqlarla qaraqalpaqlar bir-birindən fərqli regionlarda olduqlarından onların mədəni kodlarında differensiyaya uğramış məqamlar ortaya çıxmaqla, həm də lokal mədəniyyətdə digərindən, yəni Cənubi Qafqaz, Şimali və Cənubi Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyədə yaşayan xalqların mədəniyyətindən əldə edilənlər ön plana çıxır.

Etnik birliklərdə mədəniyyətin özünəxas xarakterində rus etnoloqu L.Qumilyovun fikrincə altı əlamət və xarakterik xüsusiyyət özünü daha çox biruzə verir:

1. Etnos – tarixi zaman kəsiyində inkişaf edən, əvvəl (başlanğıc) və sona malik sistem olmaqla diskret (məntiqi qavrayışa, dərkə, rəqəm və işarələrə söykənən) prosesdır.

2. Etnos öz aralarında universal kriterilərə söykənməklə fərqli davranışın elə bir stereotipidir ki, bu da xüsusi davranış dili olmaqla irsi olaraq birindən digərinə keçir, lakin o genetik deyil, o irsi işarə mexanizmi sistemi ilə yaranır ki, bu da refleksiv olaraq valideynlərdən, həmyaşıdlardan davranış stereotipləri və vərdişlərin köməyi ilə formaşır.

3. Etnosun sistemli əlaqələri və etnosun birliyi biosferanın genetik enerjisi ilə qorunur.

Cağdaş mərhələdə qarapapaqlarla qaraqalpaqların etnik mədəniyyəti fərqli regionlarda gedən proseslər daxilində formalaşmış dil və mədəniyyət ümumiliyində, psixoloji düşüncədə, fərqli ərazilərdə səpələndiyindən bunlardan hər birisi vahid və ümumi tarixin parçası kimi qəbul edilməklə, demək olar ki, yaddaşlardan silinmişlər. Əvvəlki tarixi dönəmlərdə qarapapaqlar və qaraqalpaqlar ümumi vahid ərazidə ortaya çıxsalar da, sonrakı tarixi dönəmlərdə qarapapaqların Cənubi və Şimali Qafqaz ərazilərinə yerləşməsi nədənsə məntiqi yanaşmalarımızdan kənarda qalmış olar...

Beləliklə, qeyd etdiyimiz məqamlar nəzərə alınmaqla çağdaş biologiya, etnogenetika, etnotarix və digər elm sahələrinin köməyi ilə geneoloji DNK imkanlarından yararlanıb, testdən istifadə edib, onların genomunun müəyyən hissəsini tədqiq etməklə bu və ya digər yanaşmalara söykənməklə bu xalqın (etnosun) mənsəyi və geneoloji əlaqələri ilə bağlı adekvat informasiyasının ortaya qoyulması mümkündür. Yalnız əldə olunan belə məntiqi nəticələr müasir qarapapaq və qaraqalpaqların etnik yaxınlığı və oxşarlığı ilə bağlı aydın mənzərə yarada bilər. Bir məsələni də yaddan çıxarmaq olmaz ki, DNK-nın köməyi ilə əcdadların zahiri görünüşü və xarakteri haqqında da məlumatlar almaq mümkündür. Çünki alimlərin dərin inamına görə makromolekula insanın zahiri, səhhətinin vəziyyəti, sağlamlığı, onun digər xüsusiyyətləri ilə bağlı uyğun və təkzibedilməz təsəvvürlər yaratmağa qadirdir.

Qarapapaqların etnogenezinin daha əsaslı və inandırıcı mənşəyini öyrənmək üçün hazırladığımız materialda adlarını çəkdiyimiz mənbələrlə yanaşı, biz 1973-cü ildə nəşr olunmuş “Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya”nın müvafiq cildinə nəzər saldıqda görürük ki, burada yalnız “Qarapapaqlar azərbaycanlıların etnoqrafik qrupudur” müxtəsər cümləsinə, altmış iki cildlik “Bolşaya ensiklopediya”nın 20-ci cildində “Bolşaya Sovetskaya ensiklopediya”sındakı məlumatın olduğu kimi buraya köçürüldüyünü görürük.

1895-ci ildə nəşr olunmuş “Ensiklopedik lüğət”. T. XIIIA adlı son dərəcə dəyərli populyar bu nəşrin müvafiq yerində qarapapaqlar haqqında heç bir indormasiyanın olmadığı ilə rastlaşırıq.

“Azərbaycan Sovet Ensiklopediya”sının III cildində yenə də qarapapaqlarla bağlı verilmiş informasiya təsviri xarakter daşıyır. Burada bildirilir: “qarapapaqlar azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olmaqla Azərbaycanın qərbində (əsasən Qazax r-nu), qismən Gürcüstan və Ermənistan, çox hissəsi xaricdə (Türkiyə və İranda) yaşayır. SSRİ-də yaşayan qarapapaqlar azərbaycanlılarla qaynayıb qarışmışlar. Məişətlərindəki bəzi yerli xüsusiyyətlər tədricən aradan qalxmışdır. Qarapapaqlar Türkiyə və İrana XIX əsrin əvvəllərində köçmişlər... Dindar qarapapaqlar müsəlmandırlar.

“Novaya Rossiyskaya Ensiklopediya”nın 12 cildliyində də heç bir məlumata rast gəlmirik.

Bundan sonra biz digər bir mənbəyə “Dünya xalqları. Etnoqrafik oçerklər. Qafqaz xalqları” kitabının ikinci cildliyinə də nəzər saldıq. Burada əsasən Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanda yaşayan xalqlar və etnoqrafik qrupların (Azərbaycanda – azərbaycanlılarla yanaşı, tatlar, talışlar, udinlər, Şahdağ qrupu xalqları buduqlar, qrızlar, xınalıqlar; Ermənistanda – ermənilər, kürdlər, assuriyalılar; Gürcüstanda – gürcülərlə yanaşı, abxazlar və Qafqaz yunanlarının adları çəkilsə də, qarapapaqlarla bağlı hər hansı informasiya təqdim olunmuşdir

Oxucuların və mütəxəssislərin diqqətinə təqdim etdiyimiz çoxsaylı yanaşma və nəzər nöqtələri, vicdanlı alim-etnoqrafların baxışları və bu baxışlardan ortaya çıxan əsaslı qənaətlər onu göstərir ki, qarapapaqlarla qaraqalpaqları bir-birindən təcrid edib, diferensiasiyalı şəkildə nəzərdən keçirməyin nə tarixi, nə etnogenetik, nə nəzəri, nə də praktik bazası və faydası yoxdur. Qarapapaqlar hələ X əsrə qədər Cənubi Qafqaz, Azərbaycan, Cənubi Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan ərazilərinə gəlmiş və burada məskunlaşmışlar. Qarapapaqlarla qaraqalpaqların bir etnos olaraq vahid gövdədən qaynaq almaları həm təqdim etdiyimiz alimlərin əksəriyyətinin baxışlarında, həm də bu qövmlərdən hər biri ilə yaxından tanış olduqda şübhə doğurmadığını mənbələr əsasında sübüt edə bilmişik.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği

QEYD: Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:213
embedMənbə:https://www.turkustan.az
archiveBu xəbər 03 Fevral 2026 11:55 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see342

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see291

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see278

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see271

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see268

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see244

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see240

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see232

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see227

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see222

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see222

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

19 Noyabr 2026 18:45see220

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see211

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

19 Noyabr 2026 21:00see203

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

19 Noyabr 2026 15:03see197

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

19 Noyabr 2026 13:48see182

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see173

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

20 Noyabr 2026 00:06see173

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see173

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

19 Noyabr 2026 17:30see172
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri