Qloballaşma çağında ana dilinin qorunması: folklor və gənclər konteksti

Bakı, 4 fevral, AZƏRTAC

Qloballaşma, xüsusilə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı və mədəniyyətlərarası qarşılıqlı əlaqələrin artması, milli dillər və mədəniyyətlər üzərində xüsusi təsir göstərir. Bu proses daha çox dilin saflığı və orijinallığının qorunması məsələlərində ciddi narahatlıqlara səbəb olub. Odur ki, Azərbaycan dilinin saflığının qorunması milli kimliyin və mədəniyyətin qorunmasına xidmət edən əhəmiyyətli bir məsələdir. Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyindəki proqram xarakterli çıxışında, eyni zamanda, yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibəsində dilin saflığının qorunması və yad təsirlərdən uzaq saxlanması ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər bu məsələnin dövlət siyasətinin prioritetlərindən biri olduğunu göstərir. Bu kontekstdə folklor milli dilin saflığını qorumaq və xalqın mədəni yaddaşını yaşatmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bunu AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA Folklor İnstitutunun Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının sədri doktorant Cəmilə Novruzova deyib. O bildirib ki, dil xalqın tarixi yaddaşını, dünyagörüşünü və milli-mənəvi dəyərlərini əks etdirən əsas mədəni fenomendir: “Prezidentin çıxışlarında Azərbaycan dilinin milli varlığın və dövlət müstəqilliyinin mühüm rəmzlərindən biri kimi təqdim edilməsi bu gerçəkliyi bir daha təsdiqləyir. Dilin saflığının qorunması məsələsi yalnız normativ-linqvistik çərçivədə deyil, eyni zamanda, mədəni və ideoloji müstəvidə də dəyərləndirilməlidir. Bu baxımdan folklor Azərbaycan dilinin ən təbii, ilkin və təhrif olunmamış qatını özündə saxlayan zəngin mənbə kimi çıxış edir”.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycan folkloru əsrlər boyu xalqın kollektiv təfəkkürünün məhsulu olaraq formalaşıb və dilin daxili inkişaf qanunauyğunluqlarını qoruyub saxlayıb: “Nağıllar, dastanlar, bayatılar, atalar sözləri və digər folklor nümunələri dilin leksik zənginliyini, semantik tutumunu və ifadə imkanlarını bütün təbii çalarları ilə əks etdirir. Bu mətnlərdə müşahidə olunan sadəlik, obrazlılıq və funksional dəqiqlik Azərbaycan dilinin saflığının əsas göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Prezidentin dilin lazımsız alınma sözlərdən qorunması ilə bağlı çağırışları folklorun bu xüsusiyyətlərini daha da аktuallaşdırır”.

Müsahibimiz bildirib ki, folklor dili xalqın gündəlik ünsiyyət təcrübəsinə söykəndiyindən süni təsirlərdən uzaqdır və milli düşüncə tərzinin dil vasitəsilə ifadəsini təmin edir. Xüsusilə atalar sözləri və deyimlər dilin lakonik, lakin dərin məna yükünə malik olduğunu nümayiş etdirir. Bu cür dil vahidləri həm üslubi saflıq, həm də semantik sabitlik baxımından müasir ədəbi dil üçün mühüm örnək rolunu oynayır. Deyə bilərik ki, folklor yalnız keçmişin mədəni irsi deyil, eyni zamanda müasir dil siyasətinin praktik dayaqlarından biridir”.

Cəmilə Novruzova qeyd edib ki, qloballaşma dövründə folklor dilin qorunması ilə yanaşı, onun yenidən aktivləşdirilməsinə də xidmət edir: “Təhsil, media və rəqəmsal platformalarda folklor nümunələrinin istifadəsi gənc nəsildə ana dilinə marağı artırır, milli dil şüurunu möhkəmləndirir. Bu yolla dil yad təsirlərə qarşı passiv müdafiə yox, canlı və davamlı müqavimət qazanır.

Düşünürük ki, hazırkı qloballaşma və rəqəmsallaşma çağında dilə yad təsirlər daha çox sosial media və sosial şəbəkələr vasitəsilə edilir. Bu platformaların aktiv iştirakçıları və istifadəçiləri isə şübhəsiz ki, daha çox yeniyetmə və gənclərdir. Deməli, yad mədəni, eləcə də linqvistik təsirin əsas hədəflərindən biri məhz gənclərdir. Gənc nəslin ana dilinin dərin qatlarına tam bələd olmadığını nəzərə alsaq, onda problemin nə qədər ciddi xarakter daşıdığını anlaya bilərik. Odur ki, dilin saflığının qorunması və yad təsirlərdən xilas olmağın mühüm şərtlərindən biri hədəf auditoriyası kimi gənclərin seçilməsi və onların milli-mənəvi dəyərlər üzərində formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan folklor xəzinəsinin – milli-mənəvi dəyərlərlə zəngin, milli kimlik üzərində qurulmuş kollektiv düşüncə mexanizminin imkanlarından geniş şəkildə istifadə olunması zəruridir. Hesab edirik ki, istər yeniyetmə və gənclərin, istərsə də daha erkən yaşda olan nəsillərin yetişdirilməsində xalq biliyi nümunələrindən geniş şəkildə istifadə etmək vacibdir. Hazırda yeniyetmə və gənclərin əsas ünsiyyət vasitələri rəqəmsal-texnoloji platformalar olduğundan virtual dünyada milli-mənəvi dəyər daşıyıcısı olan resursların kəmiyyəti artırılmalı, əlçatanlığı təmin edilməlidir. Həqiqət budur ki, dil yalnız qanunlarla və terminoloji nəzarətlə deyil, yaddaşla yaşayır. Folklor isə bu yaddaşın özəyidir. Folklor yaşadıqca dil saf qalır, dil saf qaldıqca xalq özünü, kimliyini unutmur”.