Rusiya üçün pis başlanğıc: neftin qiyməti 40% düşüb Ayyət Əhməd yazır

Gücləndirilmiş sanksiyalar, qiymətlərin düşməsi, Ukrayna hücumları və ağır logistik məhdudiyyətlərin birgə təsiri altında Rusiyanın xam neft ixracı 2025-ci ilin sonu - 2026-cı ilin əvvəllərində kəskin şəkildə azalıb. Bu qiymət 2022-ci ildən bəri ən aşağı dəyər səviyyəsinə çatıb və Asiyaya satışların davam etməsinə baxmayaraq, Moskvanı artan iqtisadi təzyiq altında qoyub.

ABŞ prezidenti Donald Trampın təhdidləri Hindistana təsir göstərsə də, Rusiya karbohidrogenlərindən üz döndərən təkcə Yeni Dehli deyil. Təhlillər göstərir ki, Rusiyanın ümumi xam neft ixracı 2025-ci ilin sonu və 2026-cı ilin əvvəlində kəskin şəkildə azalıb və 2022-ci ilin fevral ayında Ukraynaya işğaldan bəri ən aşağı dəyər səviyyəsinə çatıb. Bu azalma bir sıra əlverişsiz amillərin kombinasiyası ilə izah olunur: getdikcə məhdudlaşan geosiyasi və logistik kontekstdə Rusiya xam neft qiymətlərinin davamlı şəkildə düşməsi və ixrac həcmlərinin nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşlaması. Dəniz nəqliyyatından əldə olunan məlumatlara görə, Rusiya 4 yanvar tarixinə qədər olan dörd həftə ərzində gündə orta hesabla 3,43 milyon barel ixrac edib. Bu, əvvəlki dövrlə müqayisədə gündə təxminən 440 min barel azalma deməkdir. Azalma əsasən Asiyaya çatdırılma üçün əsas mərkəz olan strateji Sakit okean limanı Kozminodan qaynaqlanır. İxrac axınları hava şəraitindən, yükləmə cədvəllərindən və ən əsası beynəlxalq sanksiyalardan asılı olaraq yüksək dərəcədə dəyişkən olaraq qalır.

Qiymətlər 40% endirilib

Moskva üçün daha da pisi odur ki, qiymət məsələsində təzyiq daha da böyükdür. ABŞ-nin neft nəhəngləri Rusiya şirkətləri olan “Rosneft” və “Lukoil”u  hədəf alan yeni sanksiyalarının elan edilməsindən bəri Rusiya xam neftinin qiymətləri qlobal qiymətlərdən daha kəskin şəkildə düşüb. Aparılan təhlillərə əsasən  Moskvanın əsas ixrac məhsulu olan “Urals” xam nefti hazırda Baltik və Qara dənizlərdə 35 dollardan aşağı qiymətə satılır ki, bu da 2025-ci ilin oktyabr ayının əvvəlindəki səviyyənin təxminən 60%-ni təşkil edir. Sakit okeandan göndərilən ESPO xam nefti dəyərinin təxminən 25%-ni itirib. Müqayisə üçün, Şimal dənizindən çıxarılan Brent xam nefti eyni dövrdə cəmi 9% ucuzlaşıb.

Bu qiymət düşməsi, həcmin azalması ilə birlikdə Moskvanın gəlirlərinə ağır təsir göstərib. Son dörd həftə ərzində ixracın ümumi dəyəri həftədə təxminən 960 milyon dollara düşüb ki, bu da 10% azalma deməkdir. Son yeddi gündə bu rəqəm hətta dekabr ayının sonu ilə müqayisədə 11% azalma ilə təxminən 835 milyon dollar səviyyəsində qərarlaşıb. 2025-ci ilin birinci rübündə Rusiyanın xam neft ixracının dəyəri həftədə 1,25 ilə 1,5 milyard dollar arasında olub.

Bütün bunlar ticarət axınlarının azalması təhlükəsizlik vəziyyətinin pisləşməsi fonunda baş verir. Ukrayna Rusiyanın enerji infrastrukturuna qarşı hücumlarını gücləndirərək neft emalı zavodlarını, boru kəmərlərini, limanlarını və hətta tankerləri hədəf alıb. Qara dənizdə pilotsuz təyyarələrin hücumları Novorossiyskə gedən gəmiləri Türkiyə sahilləri boyunca daha uzun marşrutlar seçməyə məcbur edib ki, bu da xərcləri və çatdırılma müddətini artırıb.

Eyni zamanda, bəzi əsas terminallar azaldılmış tutumla işləyir. Rusiyadan tranzit yolu ilə Qazaxıstan neftinin ixracı üçün vacib olan Novorossiyskdəki yaxınlıqdakı “CPC” terminalı noyabr ayında baş verən hücumdan sonra qismən zədələnib . Onun körpülərindən biri hələ də dəyişdirilməyib və nəticədə bəzi yüklər Rusiya limanlarına yönləndirilib.

Asiyaya doğru uzanan qeyri-şəffaf logistika

İxrac sahəsində Asiyaya axınlar da azalır. Çinə ixrac dekabr ayının sonunda bir milyondan çox olan gündəlik ixracla müqayisədə təxminən 870 min barelə düşüb, Hindistana ixrac isə gündə 910 min bareldən 600 min barelə enib. Eyni zamanda, Rusiya neftinin artan payı son təyinat yeri elan olunmayan gəmilərlə daşınır.

Getdikcə daha çox neft tankeri aralıq təyinat yerlərini - məsələn, Misirdəki Port Səid və ya Süveyş kanalını göstərir və ya hətta lövbər saldıqdan sonra belə heç bir təyinat yerini açıqlamır. Gəmilər də dənizdə daha çox vaxt keçirir və Hindistan və Çin limanlarında boşaltma üçün icazə gözləyirlər.

Sanksiyalardan yayınmaq üçün Rusiya ixracatçıları gəmidən gəmiyə daşınma əməliyyatlarını artırırlar. Noyabr ayının əvvəlindən bəri, xüsusən də artıq sanksiyalar altında olan İran nefti ilə tanınan Sinqapur yaxınlığındakı Riau arxipelaqında təxminən 40 belə əməliyyat müşahidə olunub. Süveyş kanalının yaxınlığında və Rusiyanın Kozmino və Zarubino limanlarının yaxınlığında digər həssas yerlər də müəyyən edilib. Gəmilərin geolokasiya siqnalları kəsildikdə və ya saxtalaşdırıldıqda, yükün mənşəyini gizlətmək məqsədi daşıyan bu əməliyyatlar "gizli əməl" kimi təsnif edilir. Bu artan qeyri-şəffaflıq faktiki axınların monitorinqini çətinləşdirir və getdikcə daha çox məhdudlaşdırıcı beynəlxalq mühitdə Rusiyanın neftini satmaqda artan çətinliklərini göstərir.

Nəticədə, sanksiyaların gücləndirilməsi, infrastruktura hücumlar, daha uzun göndərmə marşrutları və qiymətlərin enməsi səbəbilə Rusiya neft ixrac modeli getdikcə daha çox təzyiq altında görünür. Moskva hələ də, xüsusən də Asiyaya əhəmiyyətli həcmdə neft satmağı bacarsa da, gəlirlərin azalması 2022-ci ildən bəri tətbiq olunan iqtisadi məhdudiyyətlərin tədricən effektivliyini vurğulayır və 2026-cı ilin Rusiyanın enerji maliyyəsi üçün xüsusilə çətin bir başlanğıc olacağını göstərir.