Səfəvilər latın əlifbasından istifadə edib Foto

Yəhudi alimi Devid Ayolon da 1956-cı ildə nəşr olunmuş əsərində təsdiq edir ki, Səfəvilər mənşə etibarı ilə türk olublar. Şərqşünas alim Riçard Fray da “İran ensiklopediyası”na yazdığı məqalədə göstərir ki, Səfəvilər sülaləsinın əsası Azərbaycan türkləri tərəfindən qoyulub.

Bu fikirlə Qərbin tanınmış alimləri T.Svyatoxovski və X.Seton-Vatson da razılaşırlar. Hətta mürtəce İran tarixçısi Rza İnayətullanın yazdığı və erməni alimi Q.Asatryanın fars dilindən tərcümə edib ön söz yazdığı “Azərbaycan və Arran: (Atropatakan və Qafqaz Albaniyası)” əsərində hər iki alim etiraf edir ki, Səfəvilərin dili Azərbaycan türkcəsi olub.

İ.V.Piqulevskaya, A.Y.Yakubovski, İ.P.Petruşevski, L.V.Stroyeva və A.M.Beleniski də təsdiq edir ki, ilk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşayıblar, onların doğma dili Azərbaycan dili olub, onlar çox böyük nüfuza malik idilər və onların təkcə Azərbaycanda yox, Qərbi İranda (İsfahanda və s.), xüsusilə Rumda da (Kiçik Asiyada) müridləri vardı.

1685-1694-cü illərdə Azərbaycanda olmuş alman alimi Engelbert Kempferə istinadən yazır:

"Səfəvilər sülaləsinin ana dili olan türk danışığı İran sarayında geniş yayılmış dildir. Bu dil ölkə əhalisinin adi danışıq dilindən seçilir. Türk dili saraydan tutmuş yüksək rütbəli və mötəbər şəxslərin evlərinə kimi yayılmış və nəticədə elə olmuşdur ki, şahın hörmətini istəyən hər kəs bu dildə danışır. İndi iş o yerə çatmışdır ki, başı bədəni üçün dəyərli olan hər kəs üçün türk dilini bilməmək suç sayılır. Türk dili bütün Şərq dillərindən asandır. Türkcənin danışıq tərzindəki vüqar və səslənmə əzəməti onun sarayda və səltənət qəsrində yeganə danışıq dili olmasına gətirib çıxarmışdır".

Fakete Layoş adlı tədqiqatçı Avropa şəhərlərinin arxivlərində (Vyana və Drezden arxivlərində) saxlanılan və Osmanlı dövlətinə aid olan arxiv sənədlərini araşdırarkən iki məktub tapmışdır. O, bu məktubları tədqiq etdikdən sonra onların Osmanlı dövlətinə deyil, Səfəvi dövlətinə aid olduğunu üzə çıxarmışdır. Lakin özünün də bildirdiyi kimi, məktublar Azərbaycan dilində (müəllif özü “Türk dili” deyir) yazılıb.

Bəziləri iddia edir ki, Azərbaycan maarifçiləri Osmanlı türkcəsində yazıb. Amma belə deyil. O, Osmanlı türkcəsinə oxşayan sözlər bizim dildə olan sözlərdir ki, onu sovetlər zaman-zaman bizim lüğətlərdən çıxarıb.

Bunu sübut edən neçə-neçə sənəd, əlyazma, səyahların əsərləri və kitablar paylaşmışam. Bunlardan birini də təqdim edirəm. Adam Oleari məşhur alman alimi, coğrafiyaşünas və diplomatıdır.

Onun Azərbaycanın Səfəvi imperiyası dönəmində buraya səyahəti zamanı qələmə aldığı hadisələrin təsvir edildiyi 2 kitab nəşr etdirmişdir. Bu kitablarda Rusiya, Azərbaycan və İran haqqında detallı təsvirlər yer alır. Bu kitablardan biri də “Vermehrte Newe Beschreibung Der Muscowitischen und Persischen Reyse So durch gelegenheit einer Holsteinischen Gesandschaft an den Russischen Zaar und König in Persien geschehen, Holwein, Schleßwig, 1656” adlanır. Kİtabın PDF versiyada linkə daxil olub oxuya bilərsiniz:

Bura səfəri zamanı yerli xalqın dilini öyrənməyi də unutmayıb.

Azərbaycan türkcəsində yazdığı sözlərin bir hissəsinin şəkil formasını paylaşıram. Kitabda bu cürə kifayət qədər ifadələr var, tam yükləyib oxuya bilərsiniz.

Təkrar edirəm, türk dilinin Azərbaycan, qırğız, qazax, Osmanlı yazıları olmasına baxmayaraq, bir ad dəyişməzdir - türk dili. Amma həqiqət də var ki, türk coğrafiyası deyilən ərazidə Azərbaycan türkcəsi, yaxud Azərbaycan dili ən saf dildir. Sadəcə onu təkmilləşdirmək üçün sovetlərin çıxardığı sözləri bərpa etmək lazımdır...

Zaur Əliyev

archive.org