Səhnənin görünməyən sehrbazları

Şahanə MÜŞFİQ

Səhnə işıqları yanır, orkestr ilk akkordlarını səsləndirir, pərdə ağır-ağır açılır... Tamaşaçının diqqəti dərhal səhnədə canlanan hadisələrə, aktyorların oyununa və onların yaratdığı obrazlara yönəlir. Lakin çox az adam düşünür ki, həmin obrazların inandırıcılığı təkcə aktyor məharətinin nəticəsi deyil. O, qəhrəmanın yaşı, sifət cizgiləri, saç düzümü, bığ-saqqalı, üzündəki hər qırış, hər xırda detal uzun və zəhmətli yaradıcı prosesin məhsuludur.

Bu görünməyən zəhmətin sahibləri isə teatrın pərdəarxasında çalışan sənət adamlarıdır. Onlardan biri də Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının qrim rəssamı Aybəniz Hüseynovadır. Artıq 23 ildir ki, bu teatrda çalışan sənətkar hər tamaşada onlarca obrazın yaranmasına öz peşəkarlığı ilə töhfə verir.

Qrim otağına daxil olan kimi tamam başqa bir aləmə düşürsən. Burada boyaların qoxusu, səliqə ilə düzülmüş fırçalar, müxtəlif ölçülü pariklər, bığ və saqqallar, eskizlər, maneken başları və saysız-hesabsız qrim vasitələri ilk baxışdan adi görünə bilər. Ancaq bu otaqda hər əşyanın öz tarixi, hər alətin isə səhnədə doğulacaq bir obrazla bağlı missiyası var.

Atadan qıza keçən müqəddəs sənət mirası

Aybəniz Hüseynovanın qrim sənətinə gəlişi təsadüfi olmayıb. O, bu peşəyə uşaqlıqdan qədəm basıb, sözün həqiqi mənasında teatr və kino mühitində böyüyüb. "Bizdə bu sənət ailəlikcə atamızdan gələn müqəddəs bir mirasdır. Atam Teymur sov Azərbaycanın ilk peşəkar qrim rəssamlarından və böyük qrim ustalarından biri olub. Uzun illər "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında çalışıb, eyni zamanda Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində müəllim və dosent kimi fəaliyyət göstərib. O, "Qrim vəsaiti" adlı dərsliyin müəllifidir. Mən də, bacım da uşaqlığımızdan bu mühitdə böyümüşük və sonradan eyni sənəti seçmişik. Beləcə, ailəmizdə sənət nəsildən-nəslə ötürülən bir ənənəyə çevrilib. Hətta nəvələrə də keçib.

İncəsənətə bu marağım məni Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə gətirdi. Universiteti qırmızı diplomla bitirmişəm. Sonradan elə orada qrim fənnini tədris etdim. Artıq 23 ildir ki, taleyimi Akademik Musiqili Teatra bağlamışam və bu seçimimdən bir gün də peşman olmamışam".

Sözlərindən hiss olunur ki, qrim onun üçün sadəcə peşə deyil, ailə tarixinin davamı, ömür yolu və həyat tərzidir.

Obraz eskizdən başlayır

Teatr tamaşaçısı aktyorun səhnəyə çıxan son görüntüsünü görür. Halbuki həmin görünüşün arxasında günlərlə, hətta bəlkə aylarla davam edən hazırlıq prosesi dayanır.

Aybəniz Hüseynovanın sözlərinə görə, hər yeni tamaşa kollektiv yaradıcılığın nəticəsidir:

"Hazırlıq prosesində ilk olaraq quruluşçu rejissor və quruluşçu rəssamla birlikdə işləyirik. Rəssamın hazırladığı eskizlər ətrafında geniş müzakirələr aparılır. Əsərin hansı dövrə aid olması, tarixi xüsusiyyətləri, klassik, yoxsa müasir üslubda hazırlanması, obrazların xarakteri və psixologiyası diqqətlə araşdırılır. Bütün bunlardan sonra qrim konsepsiyası formalaşır. Rejissorla sıx ünsiyyətdə olsaq da, aktyor və aktrisanın da rəyini mütləq alırıq. Bəzən ola bilir ki, rejissorun istəyi ilə reallıq üst-üstə düşmür, yaxud aktrisanın saçı digər tamaşada da belə idi, deyirlər ki, burada da belə olsun. Onda biz müdaxilə edir, öz rəyimizi bildirir və ortaq məxrəcə gəlməyə çalışırıq".

Onun sözlərinə görə, qrim yalnız xarici bəzək elementi deyil, obrazın daxili aləmini də ifadə etməlidir. Aktyor güzgünün qarşısında artıq özünü deyil, yaratdığı qəhrəmanı görməlidir. Məhz o zaman obraz tam mənada yaşayır.

Söhbətimiz zamanı qrim rəssamı teatr və kino qrimləri arasındakı fərqlərə də toxunur. Bu iki sənətin bir-birindən tamamilə fərqləndiyini deyir:

"Kinoda kamera hər detalı yaxından göstərdiyi üçün qrim mümkün qədər təbii və görünməz olmalıdır. Teatrda isə vəziyyət tamam başqadır. Böyük zalda ən arxa sırada əyləşən tamaşaçı belə aktyorun mimikasını, üz ifadəsini aydın görə bilməlidir. Buna görə də teatr qrimi daha qabarıq, ifadəli və ekspressiv hazırlanır. Aktyor qrimlə tamamlanır. Həmin obrazın tam olmağı üçün qrim əsas şərtlərdən biridir. Aktyorun tamaşadan-tamaşaya dəyişməsi, bir obrazı ilə digərinin oxşamaması və bunun səhnədə inandırıcı alınmasının ən vacib üsulu qrimdir. Qrim aktyoru səhnədə tamamilə dəyişir. Oyunda da, geyimdə də, qrimdə də fərqlilik olmalıdır.

Xüsusən, tarixi əsərlərdə qrim daha diqqətlə seçilməlidir. Qrim ustası bütün dövrlərin obrazını tanımalı, saç düzümlərini, üz quruluşlarını, necə göründüklərini bilməlidir. Bunun üçün də araşdırma vacib şərtdir.

Eyni zamanda səhnənin işıqlandırılması da qrimə təsir edən amillərdəndir. Səhnədəki işıqla qrim üst-üstə düşməlidir. Yəni səhnədə işıq necə olmasından, aktyorun hansı tərəfdə dayanmasından asılı olmayaraq, ən arxada oturan tamaşaçı belə onun üz cizgilərini rahatlıqla seçməlidir. İşıq bir ötürücüdür. O, aktyorun bütün emosiyalarını tamaşaçıya ötürməlidir".

Kulisdə zamanla yarış

Səhnədə hər şey rahat və ahəngdar görünür. Amma pərdəarxasında həyat tamam başqa ritmlə davam edir. Burada saniyələr belə böyük əhəmiyyət daşıyır. Aybəniz Hüseynova deyir ki, hazırlıq proseslərindən sonra nəhayət, tamaşanın başlaması qrim rəssamının işinin bitməsi demək deyil. Əksinə, tamaşa başlayan andan etibarən qrim rəssamları üçün də daha məsuliyyətli mərhələ başlayır:

"Xüsusilə yay aylarında işimiz daha çətin olur. İstidən aktyorlar çox tərləyirlər. Xüsusi yapışqanla yapışdırdığımız bığ və saqqallar bəzən boşala, hətta qopa bilir. Ona görə tamaşa boyu qrim otağında oturmuruq, səhnə arxasında oluruq. Daim kulisdə növbə çəkirik ki, hər hansı problem yaranarsa, dərhal müdaxilə edək".

Bu peşədə yalnız texniki bacarıq kifayət etmir. Aktyorun psixoloji rahatlığı da qrim rəssamının diqqətində olur.

"Hərdən aktyor səhnəyə çıxmazdan əvvəl həyəcanla soruşur: "Aybəniz xanım, bığım qopmaz ki?" Mən də gülümsəyib deyirəm: "Narahat olma, hər şey möhkəmdir. Sən rahat çıx səhnəyə". Bəzən bu bir cümlə aktyora böyük güvən verir. Amma bütün hallarda yenə də biz səhnə arxasında dayanırıq. Aktyor, aktrisa səhnədən çıxan kimi onun qriminə nəzarət edirik, əyər-əskikləri varsa, düzəldirik. Həmçinin, tamaşa arası fasilədə bütün aktyorların qrimlərinə nəzər yetiririk ki, səhnədə xoşagəlməz situasiya ilə qarşılaşmayaq. Çünki nə olur-olsun, tamaşaçı onu bilməməli, hiss etməməlidir. Əgər ən xırda problem belə tamaşaçı tərəfindən görüldüsə, o, artıq bizim özümüz üçün də xoşagəlməz və məyusedici haldır.

Demirəm ki, bu illər boyunca hər şey mükəmməl səviyyədə olub. Təbii ki, hansısa axsaqlıqlar, problemlər yaşamışıq. Amma tez bir zamanda o problemin öhdəsindən gəlmişik, tamaşaçı hiss etmədən vəziyyətdən çıxmağı bacarmışıq. Biz səhnədə görünməyən obrazlarıq. Öz işimizdən əlavə, həmişə çalışmışıq ki, aktyora dəstək olaq. Kiminsə başı ağrıyırsa, əsəbidirsə, narahatdırsa, ona dəstək oluruq ki, tamaşa yaxşı alınsın".

Əl əməyinin incə sənəti

Qrim rəssamının işi yalnız tamaşadan əvvəl makyaj etməklə bitmir. Tamaşa başa çatdıqdan sonra da uzun saatlar davam edən zəhmət başlayır.

Pariklərin daranması, təmizlənməsi, bığ və saqqalların bərpası, növbəti tamaşaya hazırlanması böyük səbir və diqqət tələb edir. Amma sevgi olan yerdə nəyin öhdəsindən gəlmək mümkün deyil ki? Aybəniz xanımı da bu sənətə bağlayan ilk və ən önəmli amil elə sevgidir. Bunu özü də etiraf edir:

"Mən sənətimi hədsiz dərəcədə sevirəm. Uşaqlığım teatrın, Kinostudiyanın həyətində keçdiyi üçün bu mühitsiz yaşaya bilmirəm. İllər keçsə də, saatlarla oturub parik toxumaqdan yorulmuram. İstifadədən çıxan bığ-saqqalları, parikləri təmizləyib yenidən istifadəyə hazırlayıram. Mənim üçün hər detal vacibdir".

Öz işinə, peşəsinə qarşı son dərəcə həssaslıq yanaşan Aybəniz xanım öz iş şəraitini də daim təkmilləşdirməyə çalışır:

"Qrim otağında özüm üçün xüsusi iş guşəsi yaratmışam. İşimin keyfiyyətini artırmaq üçün lazım olan yeni materialları, maneken başlarını, xüsusi avadanlıqları özüm sifariş edirəm. Çünki hesab edirəm ki, sənətkarın əlində yaxşı alət olmalıdır".

Onun danışığında bir fikir xüsusilə diqqətimi çəkir: qrim sənəti daim öyrənməyi, yenilənməyi və axtarışda olmağı tələb edir. Teatr dəyişdikcə qrim də dəyişir, yeni texnologiyalar, yeni materiallar meydana çıxır və sənətkar bütün bunlarla ayaqlaşmalıdır.

Səhnədə görünməyən qəhrəmanlar

Tamaşa başa çatır, pərdə bağlanır, alqışlar səslənir. Tamaşaçı aktyorların oyununu, rejissorun quruluşunu, musiqini xatırlayaraq zaldan ayrılır. Amma həmin alqışların görünməyən ünvanları da var. Çünki səhnədə doğulan hər obrazın arxasında gecəsini-gündüzünə qatan, ən xırda detala belə həssaslıqla yanaşan sənət adamları dayanır.

Aybəniz Hüseynova həmin görünməyən qəhrəmanlardan biridir. O, atasından aldığı sənət estafetini bu gün də böyük məsuliyyət və sevgi ilə davam etdirir. Hər tamaşada öz zərif toxunuşları ilə aktyorun simasında yeni bir insan, yeni bir tale, yeni bir həyat yaradır.

Bəlkə də tamaşaçı onu heç vaxt səhnədə görmür. Amma səhnədə inandırıcı görünən hər obrazda, hər qəhrəmanda, hər alqışda onun zəhmətinin, peşəkarlığının və sevgisinin izi yaşayır. Elə teatrın əsl sehri də məhz görünməyən insanların görünən möcüzələr yaratmasındadır.