Səssiz eşidilən nəğmələr

Tofiq Hüseyn,

Əməkdar jurnalist

Bu, nə “qeyri-adi hadisə”, nə də bir “ilk”deyildi. İclas, yığıncaq, ad günü, toy mərasimi də deyildi. Bura - Masallı rayonundakı Məmmədxanlı kəndinə gələnlər telefon bağlantıları, yaxud dəvətnamələrlə təşrif buyurmamışdılar. Sadəcə olaraq, cəmisi iki il bundan əvvəl kənd ziyalıları tərəfindən irəli sürülən “hər il mayın sonuncu ongünlüyündə toplaşaq” təşəbbüsünə qoşulanlar idilər.

Aralarında Bakıdan, Masazırdan, Xırdalandan, daha neçə yerdən əllərindəki işi, yaxud hansısa bir vacib tapşırığı, şənbə gününün lap elə istirahətini yarımçıq qoyub məsafə qət etmişdilər. Kənd ağsaqqalı, qocaman müəllimin evinin geniş aynabəndində iri stol açılmışdı. Stolun üstündə el arasında deyildiyi kimi, barmaq basmağa yer yox idi. Kəndin bacarıqlı xanımlarının dadlı-məharətli əli ilə hazırlanan xörəklər düzülmüşdü süfrəyə. Menyüdəki çeşidlər də son dərəcə sadə idi. Əsas yeri “paxla plov”, ”tərə dolması” tuturdu. Südlü plovun vacib komponenti - şor balıq istisana olmaqla stolun üstündə nə var idisə, - mövsümün meyvələrindən çiyələk, ağ-qara tut, göyşə alçası, tərəvəzlərdən xiyar-pomidor salatı, göy-göyərti, içkidən kompot, keçən idən qalma arı şanı, - hər şey həyətyanı təsərrüfatdan əldə olunub hazırlanan nemətlər idi.

Keçək əsas mətləbə. Məmmədxanlı kəndinin bərəkətli torpaqları var. Torpağa bir tum atsan iki gündən sonra onu göyərən görəcəksən. Geniş kövşənləri, tarlaları başına götürən yaşıllıqlar may ayında daha cazibədar görkəm verir. Kənd camaatı işgüzar, zəhmətkeş adamlardır. Burda əsas dolanışıq yeri təsərrüfatdan əldə olunan gəlirdir. Torpaqda əsasən, kartof, tərəvəz becərilir, bunlarla birlikdə bazara ev quşları, ağartı məhsulları çıxarılır. Bu kəndin türklər demişkən, özəl bitkisi paxladır. Bu tərəvəz öz ləzzəti-keyfiyyəti ilə o dərəcədə fərqlənir ki, hətta qonşu kəndlərdə burdakı paxlanın dadını-tamını əldə edə bilmirlər. Paxla qatqısı ilə bişirilən plov da bu kəndin əsas xörəklərindən hesab olunur. Paxladan üç halda qida kimi istifadə etmək mümükündür. Paxlanı bütöv halda duzlu suda bişirib yemək, dənəsini qabıqlı halda döğaya əlavə edib xörəyə dad vermək olur. Plova isə dənəsinin qabığı soyulmuş halda qatılır.

Sosial şəbəkədən oxuyuruq: paxla böyrəklərin dostudur, ağrıları yüngülləşdirir, böyrək qumlarının və daşlarının tökülməsinə kömək edir, xolesterini aşağı salır, qəbzliyə yaxşı təsir edir və s... Məsələ bunda da deyil. Paxlanın faydalarına internetdə nəzər salmaq olar. Kənddə bu bitkiyə önəm verilməsinin yuxarıda işarə elədiyimiz kimi maraqlı səbəbi var. Yaşıl yarpaqları, çəhrayı çiçəkləri ilə göz oxşayan bu bitki bar gətirəndən cəmisi bir neçə gündən sonra, qısa müddətdə solub-saralır, sovulur. Bu isə may ayının sonuncu ongünlüyünə təsadüf edir. Kəndin əsas neməti hesab olunan bu bitkinin dadını-tamını məhz elə bu günlərdə dadmaq olar. Kənd ziyalıları bu günləri “paxla günü” adlandırıb hər il doğma yurda baş çəkib bu günlərdən birini şənliyə çevirmək qərarına gəliblər. Hətta arabir zarafat salıb deyirlər: ”Niyə Sabirabadda qarpız, Göyçayda nar bayramı olsun, bizdə paxla bayramı olmasın. Paxla o meyvə-tərəvəzdən həm ləzzətli, həm də faydalıdır”.

Məmmədxanlını başqa kəndlərdən fərqləndirən ikinci bitki tərədir. Onu bu yerlərin adamları özləri üçün “Allah vergisi”adlandırırlar. Tərə becərilmir, təbii halda bitir. Maraqlısı odur ki, bu bitkinin də sorağı qonşudakı daha iri, daha varlı kəndlərin yox, elə bu kəndin payına düşüb. Dovğada, dolmada bu bitkinin yerini heç bir tərəvəz əvəz edə bilmir. Yaz aylarında əlində sellafon torba tutub kəndə müxtəlif yerlərdən tərə yığmağa gələnləri görmək olur. Onu da deyək ki, kənd adamlarının tərəyə münasibəti birmənalı deyil. Yaşlılar rus-alman müharibəsi zamanı əhalinin tərə qaynadıb yediyini xatırlayır, çörəyi, yaxud başqa qida məhsulunu əvəz etmək məcburiyyətinə səbəb olan bu bitkiyə bir az da yaxşı baxmırlar. Hətta müharibədən xeyli sonra nəşriyyatda öz kitabını çap etdirə bilməyən əyalət şairi bir şeirində tərəni lağ obyektinə çevirmişdi:

Yadlar kürü-kərə yedi,

Balalrım tərə yedi,

Yerə girdim xəcalətdən

İlk kitabın yolunda mən.

Xülasə, qayıdaq bizim stola və stolun ətrafındakılara. İlk olaraq həmkəndlilər qəbristana yollanıb dünyadan köçən doğmalarını ziyarət edirlər. Təbii nemətlərlə bəzənmiş stolun ətrafında isə boğazdanyuxarı tərif, qeybət, kədərli, ürəkağrıdan söz-söhbət eşidilmir. Deyilənlərə qulaq asdıqca başa düşürsən ki, ”paxla günü” görüşüb hal-əhval tutmaq, bir-birindən xəbərdar olmaq, keçənləri yada salıb məzələnmək, gülüb-şadyanalıq etmək üçün bir vasitə, bir bəhanədir.

İndi söhbət kimlərdən gedir? Dəstədən geri qalmamaq üçün at belində ova gedən Xanışın çantasına anası Məryəm arvad yağlı beçədən tutmuş yağ-pendirə kimi ərzaq yükləyir. Xanış axşamçağı ovdan qayıdanda kənd camaatı görür ki, atın belinə qoyulan yəhər Xanışın belindədir.Tezlikə aydın olur ki, Xanışın əlində qəfil açılan güllə atın beynini dağıdıb. Xanış ov əvəzinə atın yəhəri ilə kəndə qayıtmalı olub.

Arabaçı Müğdət qonşu kənddə Mürşüdün qızı Minəni elə sürdüyü öküz- araba ilə qaçırıb. Evləniblər. Ailədə 10 uşaq dünyaya gəlib. Qızlardan biri qonşu kənddəki oğlanlardan birinə o vaxtkı “Volqa” maşınında qoşulub qaçıb. Minə ərinə hökm edib ki, gedib qızı qaytarsın. Müğdət də söz altında qalmayıb: “ay zalımın qızı, mən səni qaçıranda atan öküz arabasına çata bilmədi, indi mən “Volqa”ya necə gedib çatım”?..

Bəli, bu gün bizim doğma-müstəqil məmləkətimizin torpağı dünya nemətləri ilə dolu olan gözəl kəndlərimizdən birində - Məmmədxanlıda maraqlı gün yaşanır. Paxla plov, tərəli dolma süfrəsi arxaslnda nə müğənni var, nə musiqi. Şən qəhqəhələr, gülüş sədaları nəğmə kimi ətrafa yayılır - səssiz eşidilən nəğmələr...