Su sektorunda müasir idarəetmə modeli: rəqəmsal həllər və dayanıqlı təminat mexanizmləri

Elşən Alıyev

​​​​​YAP Daşkəsən rayon təşkilatının sədr müavini

Yanvarın 12-də Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə Bakı şəhəri və Abşeron yarımadasında su təchizatı, yağış və tullantı suları sistemlərini əhatə edən 2026–2035-ci illər üçün Dövlət Proqramına həsr olunan müşavirə ölkənin infrastruktur siyasətində yeni mərhələnin əsas istiqamətlərini aydın şəkildə ortaya qoyub. Müşavirədə səsləndirilən fikirlər göstərir ki, son onilliklərdə formalaşdırılmış güclü infrastruktur bazası artıq daha mürəkkəb və uzunmüddətli çağırışların həllinə imkan verir.

Ötən dövrdə icra edilən regional inkişaf proqramları ölkə üzrə əsas infrastruktur məsələlərinin sistemli şəkildə həllinə şərait yaradıb. Elektrik enerjisi ilə təminatın ümumilikdə tam əhatə olunması, generasiya güclərinin təxminən 10 min meqavat səviyyəsinə çatdırılması və ixrac imkanlarının formalaşdırılması bu siyasətin mühüm nəticələrindəndir. Vaxtilə enerji qıtlığı ilə üzləşən bir sistemin bu gün ixrac potensialı müzakirə edən səviyyəyə yüksəlməsi ardıcıl planlaşdırmanın nəticəsi kimi dəyərləndirilir.

Eyni yanaşma qaz təchizatı sahəsində də özünü göstərir. Əhalinin 96 faizinin təbii qazla təmin olunması təkcə sosial rifah göstəricisi deyil, həm də enerji təhlükəsizliyinin dayanıqlı əsaslar üzərində qurulduğunu nümayiş etdirir. Paralel olaraq avtomobil yolları, körpülər, tunellər və digər nəqliyyat infrastrukturu layihələri ölkənin vahid iqtisadi məkan kimi formalaşmasını gücləndirib.

İçməli su və suvarma məsələləri uzun müddət əsas məsələlərdən biri olub. Bu sahədə son 20 ildə atılan addımlar vəziyyəti əsaslı şəkildə dəyişib. Dörd iri su anbarının inşası və ümumi tutumun 500 milyon kubmetrdən artıq olması ölkənin su balansında mühüm rol oynayır. Xüsusilə Taxtakörpü və Şəmkirçay su anbarları Bakı və qərb bölgələrinin su təminatında sabitliyin qorunmasına imkan yaradıb. Samur çayı üzərində qurulan mexanizmlər və Ceyranbatan su anbarının müasirləşdirilməsi ehtiyatların səmərəli yığılması və ilboyu istifadəsi baxımından mühüm addım hesab olunur. Eyni zamanda, Oğuz–Qəbələ–Bakı su kəmərinin yenilənməsi paytaxtın su təminatında alternativlərin mövcudluğunu gücləndirib.

Azad edilmiş ərazilərdə su layihələrinin icrası yalnız bərpa prosesi deyil, eyni zamanda uzunmüddətli regional planlamanın tərkib hissəsidir. Sərsəng, Suqovuşan, Köndələnçay, Xaçınçay və Zabuxçay su anbarlarının bərpası, habelə Həkəriçay və Bərgüşadçay üzərində yeni anbarların planlaşdırılması bölgənin su potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu layihələr həm içməli su, həm də kənd təsərrüfatı üçün etibarlı əsas yaradır.

Qlobal iqlim dəyişiklikləri fonunda su ehtiyatlarının qorunması və düzgün idarə olunması xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu günə qədər görülmüş işlər vaxtında həyata keçirilməsəydi, su təminatı ilə bağlı risklər daha ciddi xarakter ala bilərdi. Məqsəd əhalinin, sənayenin və kənd təsərrüfatının dayanıqlı su ilə təmin olunması, mövsümi ehtiyatların düzgün formalaşdırılması və itkilərin minimuma endirilməsidir.

2026–2035-ci illəri əhatə edən Dövlət Proqramı Bakı şəhərini, qəsəbələri, Sumqayıtı və Abşeron rayonunu əhatə etməklə ən mürəkkəb su məsələlərinin mərhələli həllini nəzərdə tutur. Proqram çərçivəsində 30-a yaxın yeni su anbarının tikilməsi, sayğaclaşdırmanın tam təmin olunması və fasiləsiz su ilə əhatə dairəsinin 70 faizdən 95 faizə çatdırılması planlaşdırılır. Eyni zamanda 200 kilometrdən artıq magistral kanalların və paylayıcı şəbəkələrin inşası, mövcud xətlərin yenilənməsi su itkilərinin kəskin azalmasına xidmət edəcək. Hazırda 40–45 faiz civarında olan itkilərin aşağı salınması mövcud ehtiyatlardan daha səmərəli istifadə imkanı yaradacaq. Dövlətimizin başçısı müşavirədəki çıxışında bildirib ki, proqramın icrası üçün maliyyə mənbələri müəyyən edilib: “Bu, iki mənbədən maliyyələşəcək, həm dövlət büdcəsi hesabına, həm də xarici kreditlər hesabına. Son illər ərzində burada da aparılan islahatlar imkan verdi ki, biz xarici borcumuzu böyük dərəcədə aşağı salaq və salmışıq da. Bu gün dünya miqyasında xarici borcun ümumi daxili məhsula nisbətdə Azərbaycan dünyada aparıcı yerlərdədir, bu, cəmi 6 faizdən bir qədər çox təşkil edir. Yəni bu, deməyə əsas verir ki, bu gün biz daha çox xarici kreditlərə müraciət edə bilərik, xüsusilə nəzərə alsaq ki, dünyanın aparıcı maliyyə təsisatları bizə müraciətlər edirlər”.

Proqramın mühüm istiqamətlərindən biri də yağış və tullantı sularının idarə olunmasıdır. Bakının 30 küçəsində yeni kollektor şəbəkələrinin qurulması leysan yağışları zamanı yaranan problemlərin azaldılmasına yönəlib. Kanalizasiya xidmətlərinin əhatə dairəsinin 50 faizdən 95 faizə çatdırılması şəhər mühitinin keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərəcək. Dənizə buraxılan suların tam təmizlənməsi, Hövsan sutəmizləyici stansiyasının modernləşdirilməsi və Abşeron yarımadasında duzsuzlaşdırma zavodunun inşası isə ekoloji balansın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması hesabına həm içməli su mənbələrinin, həm də suvarma imkanlarının genişlənməsi nəzərdə tutulur.

Proqram çərçivəsində su sektorunda rəqəmsal idarəetmə, SCADA və IoT sistemlərinin tətbiqi əsas yeniliklərdən biri kimi çıxış edir. Bu yanaşma real vaxt rejimində monitorinq, itkilərin operativ aşkarlanması və idarəetmənin şəffaflığını təmin edəcək. Dövlət nəzarəti ilə yanaşı, ictimai nəzarətin də təmin olunması proqramın icrasında vacib prinsip kimi müəyyən edilib.

Bakı və Abşeron yarımadası üzrə qəbul edilən Dövlət Proqramı gələcək onilliklər üçün dayanıqlı su balansının formalaşdırılmasına hesablanıb. Uzunmüddətli planlama, maliyyə mənbələrinin dəqiqliyi və texnoloji yanaşmalar bu proqramı ölkənin sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsinə çevirir.