Sülh prosesində dərsliklərə əl gəzdirilməlidir EKSPERT

Kamran Əsədov: "Əgər Azərbaycan dərsliklərindən Ermənistanın işğalçılıq siyasəti ilə bağlı faktlar silinərsə, bu, tarixi yaddaşın zəifləməsinə gətirib çıxarar" 

“Sülh dövründə dərsliklərdə nifrət ritorikasının azaldılması, xalqlar arasında düşmənçilik ruhunun zəiflədilməsi mümkündür”

"Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh mətni artıq paraflanıb. Tərəflər bundan sonra sülhə xələl gətirəcək bütün addımlardan uzaq durmalıdırlar. Bu, dərsliklər, ədəbiyyat və digər təbliğat vasitələrində əksini tapmalıdır". Bu sözləri Teleqraf-a Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü, professor Misir Mərdanov deyib. O hesab edir ki, sülh sənədi paraflandığına görə bu məsələdə hər iki tərəfin üzərinə müəyyən öhdəlik düşür: “Bundan sonra tərəflərdən biri o birisi haqqında mənfi fikirlər səsləndirməyəcək.

Uzun müddət Azərbaycana qarşı erməni cəmiyyətində aparılan anti-təbliğata son qoyulmalıdır. Mən Qərbi Azərbaycanda, yəni indiki Ermənistan ərazisində tarixi torpaqlarımızda böyümüşəm, orada orta məktəbə getmişəm. O dövr biz oxuduğumuz məktəblərdəki kitabların hamısı Azərbaycan dilində idi. Ona görə də həmin dövrlərdə Azərbaycan haqqında Ermənistanın məktəb dərsliklərində hansısa fikirlərin olduğuna rast gəlməmişəm”. Misir Mərdanov məktəbi bitirdikdən sonrakı dövrdə Azərbaycan və Türkiyə haqqında hansısa əks-təbliğat materiallarının Ermənistandakı dərsliklərdə yer aldığını eşitdiyini deyib: “Erməni dilini bilmədiyimə görə həmin vəsaitlərdə nələrin yazıldığını öyrənə bilmədim. Amma bu dövr artıq arxada qalır. İndi Cənubi Qafqaza sülh gəlir. Azərbaycan xalqı və Türkiyə haqqında olan bütün iddialardan ermənilərin imtina etməkdən başqa çıxış yolu yoxdur”. 

İki dövlət arasında sülh müqaviləsi mətninin razılaşdırılaraq təsdiqlənməsi yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır. Bu başlanğıc necə olmalıdır? İmzalanacaq sülhə xələl gəlməsin deyə, məsələn, orta məktəb dərsliklərində Ermənistanın Azərbaycana hərbi təcavüzü, ərazilərimizin 30 ilə yaxın müddətdə işğal altında saxlanması, şəhidlərimiz, qazilərimiz, məcburi köçkün həyatı yaşamağa məhkum edilmiş insanlarımız, birinci Qarabağ müharibəsi, Xocalı soyqırımı, separatizm, 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığımız qələbə - Vətənimizin 30 illik tarixi necə keçiləcək və ya necə keçilməlidir? Ermənilərin qisascıl, sırf etnik mənsubiyyətə görə millətlərə, xalqlara ayrı-seçkilik qoymaq xüsusiyyəti, uşaqlarını, gənclərini türk millətinə qarşı nifrət hissi ilə tərbiyə etmələrinin aradan qalxacağına inanmalıyıqmı? 

Təhsil eksperti Kamran Əsədov Sherg.az-a açıqlamasında qeyd etdi ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sənədinin paraflanması region üçün həqiqətən də yeni mərhələnin başlanğıcı sayıla bilər. Amma sülhün kağız üzərində deyil, cəmiyyətlərin düşüncəsində və gündəlik həyatında formalaşması üçün ən mühüm vasitələrdən biri təhsil və dərsliklərdir. Çünki məhz məktəblərdə uşaqlara ötürülən bilik, dəyərlər və təsəvvürlər gələcək nəsillərin düşüncə tərzini formalaşdırır: 

- Bu gün Azərbaycanda dərsliklərdə müharibə və işğal mövzuları geniş yer tutur, çünki ölkə 30 ildən artıq işğal və münaqişə ilə üz-üzə qalıb. Ancaq sülh prosesi yeni reallıqlar yaradacaqsa, bu reallıqların dərsliklərdə necə əks olunacağı məsələsi həm pedaqoji, həm hüquqi, həm də siyasi baxımdan müzakirə olunmalıdır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 42-ci maddəsində göstərilir ki, hər kəsin təhsil almaq hüququ vardır və təhsil milli-mənəvi dəyərlər üzərində qurulmalıdır. “Təhsil haqqında” Qanunun 5.2-ci maddəsində də vurğulanır ki, təhsil sistemi cəmiyyətin sosial-iqtisadi və mədəni tələblərinə uyğunlaşdırılmalıdır. Buradan aydın olur ki, dərsliklər yalnız faktları ötürmək deyil, həm də milli kimliyi, tarixi yaddaşı qorumaq və gənc nəslə düzgün dəyərlər aşılamaq missiyasını daşıyır. Əgər dərsliklərdə Ermənistanın işğal faktları, Qarabağ müharibəsinin nəticələri və xalqımızın yaşadığı faciələr çıxarılarsa, bu, bir tərəfdən tarixi saxtalaşdırmaq, digər tərəfdən isə kollektiv yaddaşın zəifləməsinə gətirib çıxarar. Tarixi unutmaq gələcəkdə eyni səhvlərin təkrarlanması riskini artırar.

K.Əsədov məsələnin müsbət və mənfi tərəflərini izah etdi: 

- Müsbət tərəfi ondan ibarət ola bilər ki, sülh dövründə dərsliklərdə nifrət ritorikasının azaldılması, xalqlar arasında düşmənçilik ruhunun zəiflədilməsi mümkündür. Bu, pedaqoji baxımdan da doğrudur, çünki uşaqlar nifrətlə deyil, obyektiv tarixi biliklərlə böyüməlidirlər. Dünya təcrübəsində bunun uğurlu nümunələri var. Məsələn, Fransa və Almaniya uzunmüddətli müharibələrdən sonra birgə tarix dərsliyi hazırladı, burada hər iki tərəf öz baxışlarını balanslaşdırılmış formada təqdim etdi. Bu addım həm sülhü möhkəmləndirdi, həm də gələcək nəsillərin bir-birinə düşmən yox, tərəfdaş kimi baxmasına səbəb oldu. Lakin eyni zamanda Yaponiyada İkinci Dünya müharibəsi ilə bağlı dərsliklərin məzmunu üzərində uzun illərdir mübahisələr gedir, çünki işğal və təcavüz faktlarının azaldılması qonşu ölkələrdə etiraz doğurur. Bu, göstərir ki, tarixi faktları çıxarmaq yox, onları obyektiv və balanslı təqdim etmək lazımdır. Mənfi tərəfi isə ondan ibarət ola bilər ki, əgər Azərbaycan dərsliklərindən Ermənistanın işğalçılıq siyasəti ilə bağlı faktlar silinərsə, bu, tarixi yaddaşın zəifləməsinə gətirib çıxarar və gələcək nəsil öz xalqının yaşadığı gerçəkliklərdən xəbərsiz böyüyər. Üstəlik, Ermənistan cəmiyyətində uzun illərdir Azərbaycan və Türkiyə əleyhinə təbliğat aparılıb, dərsliklərdə qərəzli məlumatlar yer alıb. Bu gün sülh prosesi başlasa da, həmin təbliğatın təsirlərini birdən-birə aradan qaldırmaq mümkün olmayacaq. Azərbaycan gəncləri tarixi obyektiv faktlarla bilməli, amma nifrət deyil, ədalətli yanaşma ruhunda tərbiyə olunmalıdır.

Ekspert qeyd etdi ki, bu məsələnin kütləvi təsir gücünə malik olduğunu statistik göstəricilər də təsdiq edir: 

- Hazırda Azərbaycanda orta məktəblərdə 1,5 milyondan çox şagird təhsil alır. Onların hamısı dərsliklərdən bilik əldə edir və həmin biliklər onların dünyagörüşünü formalaşdırır. Yəni dərsliklərdə ediləcək hər bir dəyişiklik gələcək nəsillərin düşüncəsinə birbaşa təsir göstərəcək. Əgər dərsliklərdə obyektiv tarixi faktlar qorunub saxlanılmasa, bu, bir nəsil sonra Azərbaycanın tarixi yaddaşının silinməsi ilə nəticələnə bilər. Elm və Təhsil Nazirliyi bu istiqamətdə heç bir aydın strategiya ortaya qoymayıb. Nazirliyin dərslik siyasəti illərdir tənqid olunur – proqramlar mütəmadi dəyişdirilsə də, dərsliklərdə həm elmi qüsurlar, həm də pedaqoji uyğunsuzluqlar qalmaqdadır. İndi sülh kontekstində dərsliklərin necə dəyişəcəyi ilə bağlı nə plan açıqlanıb, nə də ictimai müzakirə aparılıb. Nazirlik nə maarifləndirmə işi görür, nə də gələcək dərslik konsepsiyası ilə bağlı proqnoz verir. Bu isə göstərir ki, dövlətin əlində hazırda bu mühüm məsələ ilə bağlı nə planı, nə də iradəsi var. 

“Dünya təcrübəsi ilə müqayisə etdikdə, aydın görünür ki, Azərbaycan tarixi faktları qoruyaraq, amma nifrəti çıxararaq dərslikləri yeniləməlidir. Əgər Fransa və Almaniya kimi düşmən ölkələr obyektiv yanaşma ilə birgə dərslik hazırlaya bildilərsə, Azərbaycan da Ermənistana qarşı işğal faktlarını obyektiv yazmalı, amma nifrət ritorikasına yer verməməlidir. Yalnız bu halda həm tarixi yaddaş qorunar, həm də sülh mədəniyyəti formalaşa bilər”, söyləyən K.Əsədov bildirdi ki, nəticə etibarilə yeni dərsliklərdə sülh kontekstinin əks olunacağı ehtimalı böyükdür: 

-  Dəyişməli olan isə dərsliklərin məzmunu deyil, onların təqdimat formasıdır. Tarixi faktlar mütləq qalmalıdır – Qarabağ müharibəsi, işğal, qaçqınların taleyi, şəhidlərin xatirəsi tariximizin bir parçasıdır. Amma bu faktlar gələcək nəsillərə qisasçılıq yox, ədalət və obyektivlik ruhunda təqdim olunmalıdır. Əks halda, həm tarixi unudacağıq, həm də gəncləri çaşqınlıq içində böyüdəcəyik. Elm və Təhsil Nazirliyi isə bu istiqamətdə ciddi iş aparmır, marifləndirmə işi görmür, planları və proqnozları yoxdur. Bu, gələcək nəsillərin həm tarixi biliklərinə, həm də vətəndaşlıq şüuruna ağır zərbə vurur.