Suriyada yeni güc düzəni

Son günlər Suriyada ard-arda gələn xəbərlər ayrı-ayrı hadisələr kimi görünsə də, bütövlükdə daha böyük regional dəyişimin konturlarını açır.

Suriya Demokratik Qüvvələrinin nəzarətində olan ərazilərin mərhələli şəkildə Dəməşqin idarəsinə keçməsi, Fərat üzərində strateji infrastrukturun mərkəzi hökumətə təhvil verilməsi, kürd siyasi və hərbi strukturunun faktiki olaraq dağılması bir epoxanın sonunu göstərir. Bu proses yalnız Suriyanın daxilində güc balansının dəyişməsi deyil, həm də Yaxın Şərqdə diqqətin başqa bir mərkəzə doğru yönəldiyini göstərən əlamətdir.

Uzun illər SDF ABŞ üçün həm İŞİD-ə qarşı mübarizədə, həm də bölgədə təsir aləti rolunu oynadı. Lakin son hadisələr göstərir ki, Vaşinqton bu alətdən mərhələli şəkildə imtina edir. ABŞ-nin SDF planının qəbul edilməsində israr etməsinə baxmayaraq, kürd tərəfinin tərəddüdü və ardınca ərəb tayfalarının hücumları ABŞ-ın müdaxilə etməməsi ilə nəticələndi. Bu səssizlik əslində açıq mesaj idi. SDF artıq Vaşinqtonun prioritetləri sırasında deyil. Bu isə Suriyada oyun qaydalarının dəyişdiyini rəsmiləşdirdi.

Bu boşluqdan ilk istifadə edən Dəməşq oldu. Suriya hökuməti sürətli hərəkət etdi, nəzarət zonalarını genişləndirdi, strateji obyektləri geri aldı və paralel olaraq siyasi şərtlər irəli sürdü. Bu şərtlər sadəcə hərbi inteqrasiya deyil, SDF-nin siyasi olaraq da ləğvini nəzərdə tutur. Fərdi qaydada Suriya ordusuna qəbul, sərhədlərin mərkəzi hökumətə verilməsi, neft və qaz obyektlərinin dövlət nəzarətinə keçməsi Suriyanın yenidən mərkəzləşməsi deməkdir. Bu proses artıq geri dönməz mərhələyə daxil olub.

Türkiyə bu mənzərədə öz təhlükəsizlik narahatlıqlarını əsasən aradan qaldırmış tərəf kimi çıxış edir. Ankara üçün əsas problem olan PKK ilə əlaqəli strukturların Suriyada legitim siyasi və hərbi aktora çevrilməsi riski minimuma enir. MHP lideri Devlet Bahçelinin açıqlamaları da bunu göstərir. Türkiyə kürdlərlə SDF-ni ayırır və bu ayrımı siyasi xətt kimi qoruyur. Ankara üçün Suriyanın ərazi bütövlüyü, mərkəzi hakimiyyətin güclənməsi və federasiya ideyasının rədd edilməsi əsas prioritetdir.

Bu nöqtədə diqqət tədricən Suriyadan İrana keçir. SDF-in zəifləməsi ilə bölgədə minlərlə silahlı döyüşçünün taleyi açıq qalır. Bu qüvvələrin bir hissəsinin İran istiqamətinə yönləndirilməsi ehtimalı artıq ekspert müzakirələrində ciddi yer tutur. İran daxilində etirazların artması, rejimin zəifləyən sosial dayaqları və regional gərginlik fonunda bu faktor təsadüfi deyil. Suriyada bağlanan cəbhə, İranda açılacaq yeni təzyiq mərhələsinin hazırlığı kimi oxunur.

ABŞ-nin Yaxın Şərqdə hərbi mövcudluğunu artırması, aviadaşıyıcı zərbə qruplaşmalarının bölgəyə yaxınlaşması, F-15 qırıcılarının və strateji bombardman imkanlarının hərəkətə gətirilməsi də bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Burada məqsəd dərhal zərbə endirməkdən çox, mümkün qərarlar üçün manevr sahəsi yaratmaqdır. Vaşinqton İranla bağlı bütün variantları açıq saxlayır və bu variantların bəzisi artıq sahədə ilkin şərtlərin formalaşdırılmasını tələb edir.

Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun Suriya rəhbərliyi ilə təmasları və atəşkəs çağırışları isə Avropanın proseslərə nəzarət etmək cəhdini göstərir. Avropa üçün əsas qorxu bölgədə nəzarətsiz eskalasiyadır. Lakin Avropa diplomatiyasının təsir imkanları məhduddur və real hərbi-siyasi qərarlar yenə də Vaşinqton, Ankara və regional güclər arasında formalaşır.

Nəticə etibarilə Suriyada baş verənlər təkcə bir ölkənin daxili məsələsi deyil. Bu, regional güc balansının yenidən qurulmasının bir hissəsidir. SDF faktoru bağlanır, Suriya mərkəzləşir, Türkiyənin təhlükəsizlik xətti möhkəmlənir və bütün bu proseslərin fonunda İran mərhələsi gündəmə gəlir. Yaxın Şərq yeni qarşıdurma dövrünə yox, daha çox mərhələli və hibrid təzyiq dövrünə daxil olur. Bu dövrün əsas xüsusiyyəti isə açıq müharibədən çox, sahədə qurulan siyasi və hərbi konfiqurasiyaların səssiz, amma dərin təsiridir.

Züriyə Qarayeva