Suriyanın parçalanması ən təhlükəli ssenaridir TƏHLİL

İsrail regionun siyasi xəritəsini öz maraqları çərçivəsində tərtib etmək istəyir

Suriyada devrilmiş Bəşər Əsəd tərəfdarları Latakiya əyalətində Suriya təhlükəsizlik qüvvələrinə hücum edib. Bundan sonra Suriya əraziyə ordu yeridib və sahilyanı ərazidə komendant saatı tətbiq edib. Suriya hökumət qüvvələri artıq Əsəd tərəfdarlarının ələ keçirdiyi kəndlərə və Cəbləyə nəzarəti bərpa olunub. Suriyanın yeni hakimiyyətinə qarşı olan bəzi ölkələr bunu "ələvi, xristian və etnik azlıqlara qarşı mübarizə" kimi qiymətləndirməyə çalışıblar. Suriyanın müvəqqəti Prezidenti Əhməd əş-Şara son qarşıdurmaları şərh edərkən deyib ki, yeni hakimiyyət heç bir xarici qüvvənin və ya yerli partiyaların ölkəni vətəndaş müharibəsinə sürükləməsinə imkan verməyəcək: "Bu gün biz yeni təhlükə ilə üz-üzəyik. Bu, əvvəlki rejimin qalıqları və onların arxasında duran xarici qüvvələrin ölkəmizi parçalamaq, birliyini və sabitliyini pozmaq məqsədilə yeni nifaq salmaq, ölkəmizi vətəndaş müharibəsinə sürükləmək cəhdidir". Onun sözlərinə görə, Suriyanın qərbində təhlükəsizlik qüvvələri ilə Bəşər Əsədin tərəfdarları arasındakı qarşıdurmalar gözlənilən idi: "Hamımız ölkədə milli birliyi qorumağa çalışmalıyıq, eləcə də sülh şəraitində birgə yaşamağa can atmalıyıq". O, mülki insanlara hücumlarda iştirak edənlərin məsuliyyətə cəlb olunacağını vurğulayıb. 

Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının sözçüsü Ömər Çelik deyib ki, Suriyada dini-etnik zəmində provokasiya hazırlanır. Çelik Türkiyənin Suriyanın ərazi bütövlüyünü və milli birliyini sona qədər müdafiə etdiyini bildirib: "Suriya suriyalılara məxsusdur” dedikdə, bütün qrupları əhatə edən və onların təhlükəsizliyini təmin edən bir quruluşun ortaya çıxmasını nəzərdə tuturuq. Nusayri, sünni, ələvi, druz, türkmən, ərəb, kürd terrorçusu ifadələri yanlışdır”. İsraildən sığınacaq və müdafiə istəyənlərə reaksiya verən Çelik bütün bunların açıq-aşkar təxribat olduğunu qeyd edib: “Biz onları yaxından izləyirik. Bütün bunlar beynəlxalq müdaxilə çağırışlarıdır. Bu terroru həyata keçirənlər İsrailin buraya müdaxilə etməsini təmin etməyə çalışır". Rusiya və ABŞ isə Suriyanın qərbində "dinc əhaliyə qarşı zorakılıq" halları ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasından təcili qapalı məsləhətləşmələr tələb ediblər. 

Politoloq Turan Rzayev "Sherg.az"a deyib ki, proseslər devrilmiş lider Bəşər Əsədə bağlı qüvvələrlə Əhməd əş-Şaraya sadiq yeni hökumət gücləri arasında döyüşlər kimi təqdim edilir, lakin məsələ bir qədər fərqlidir. Ekspertə görə, hər şeydən öncə ələvi və nusayrilərin Əsədin devrilmə prosesində susub, o, ölkədən qaçandan aylar sonra hərəkətə keçməsi məntiqsiz görünür: 

"Ələvilərin gec-tez Suriyada muxtariyyət, hətta müstəqillik iddiası ilə çıxış etməsi gözlənilirdi. Onsuz da Suriyada hakimiyyət dəyişikliyi fonunda ölkədəki ələvilər ciddi narahatlıq içində idilər. Ələvilərdən fərqli olaraq nusayrilər Əsəd ailəsinin ən sadiq tərəfdarları olub. Rejimin devrilməsi və Suriyanın yeni lideri Əhməd əş-Şaranın hakimiyyətə gəlməsi fonunda ələvi-nusayrilərin hədəfə gəlməsi an məsələsi idi. Əslində, bunun ən təməl səbəbi əş-Şaranın radikal keçmişi ilə bağlıdır. İŞİD-in Yaxın Şərqdə yaratdığı qorxu və etdiyi qətliamlar, Əş-Şaranın bir dövr yollarının bu terror təşkilatı ilə kəsişməsi ələvi-nusayriləri narahat edirdi. Şara yeni konstitusiyada etnik və dini azlıqların hüquqlarının tanınacağını desə də, ələvilər buna inanmır. Əş-Şaranı hərəkətə keçirən əsas məsələ isə bu ilin fevralında türkmənlər, kürdlər və ərəblərdən ibarət Suriya ələvilərinin ölkənin qərbindəki Uqarit bölgəsində muxtariyyət elan etməsi oldu. Ələvilərin muxtariyyət elan etdiyi Uqarit bölgəsi Suriyanın Latakiya və Tartus vilayətlərini əhatə edir. Bu vilayətlər strateji baxımdan çox mühümdür, çünki Suriyanın Aralıq dənizinə çıxışını təmin edir. Yəni Uqarit bölgəsinin muxtar olması Suriyanın Aralıq dənizinə çıxışını bloklaya bilər".

Ekspert qeyd edib ki, indiki məqamda əsas sual isə ələviləri üsyana kimin sövq etməsidir: 

"Əslində, bir çox yerli-xarici ekspert Rusiya-İran faktorunu qabardır. Xüsusilə İranın ələvi qiyamının pərdəarxasındakı ölkə olduğunu iddia edir. Bu iddianı əsaslandıranların arqumenti isə dekabrın sonlarında Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidanın Dəməşqə ilk səfərində İranın ali rəhbəri Əli Xameneinin Suriya gənclərini “ayağa qalxmağa” çağırmasıdır. İran ali rəhbərinin ələvilər üzərində nüfuzu yoxdur. Ümumiyyətlə, ələvilik şiəlikdən gəlsə də, xeyli fərqləri var. Bu mənada İrandan çox prosesin pərdəarxasında İsrailin olması daha realdır. Bunu ələvi qiyamının başladığı vaxt da təsdiq edir. Qiyam yeni hökumətin cənubda druzi, şərqdə isə kürd separatizmi arasında sıxışdığı bir vaxtda başlayıb. Proses sabiq rejimlə yeni rejim arasındakı güc və sərvət mübarizəsi kimi görünsə də, regional dinamika daha çox diqqət çəkir". 

T. Rzayevin fikrincə, İsrail regionun siyasi xəritəsini öz maraqları çərçivəsində tərtib etmək istəyir: 

"Bu prosesi Qəzzada HƏMAS, Livanın cənubunda “Hizbullah”la mübarizə fonunda açıq-aydın gördük. Sıra Suriyadadır. Qeyd etdiyim kimi, İsrail Suriyanı zəiflətmək üçün cənubda druzi, şərqdə kürd, şimal-qərbdə isə ələviləri ayaqlandırır. Təl-Əvivin Suriyanı parçalayıb, ya da sırf zəiflətmək üçün belə bir plan irəli sürdüyünü zaman göstərəcək. Proses Suriya üçün heç də xoş deyil".