Təhsil sahəsində islahatları mütəxəssislər etməlidir

Təhsilimizdə son illər əcaib proseslər gedir. Ölkədə maliyyə problemlərinin proqnozlaşdırıldığı halda, təhsilin ilbəil gerilədiyi bir dönəmdə məmurların büdcə israfçılığı sərhəd tanımır. Başqa ölkələrdə “sərhəsdsiz təhsil”dən söhbət gedəndə, bizdə “təhsildə sərhədsiz talan”dan söhbət gedir.

Bu ərəfədə Hesablama Palatası tərəfindən Elm və Təhsil Nazirliyi və tabeliyində olan təsərrüfathesablı Əsaslı Tikinti və Təchizat İdarəsində 53,5 milyon manatlıq dövlət investisiyalarının istifadəsinə dair audit aparılıb. KİV-lərin məlumatına görə, audit 2021–2023-cü illəri əhatə edən 10 layihəni əhatə edib və ciddi nöqsanlar üzə çıxıb. Xeyli artıq ödəmə faktları müəyyən edilib. Xatırlayıram ki, keçən il də Maliyyə Monitorinqi qrupu ölkənin xeyli imternat tipli məktəblərində milyonlarla manat maliyyə pozuntusu aşkar etmişdi.
Başqa ölkələrin təhsil sistemi İnternetdən pul qazananda, bizim təhsil məmurları da internat məktəblərdən, kimsəsiz uşaqlardan pul qazanırlar deyəsən.
Bizim universitetlərin qlobal inkişafdan geridə qalması hər bir vətəndaşə, xüsusi ilə təhsil ictimaiyyətini narahat edir. Bu geriliyin bir çox səbəbləri var. Bunlardan biri də universitetlərimizin son 30 ildə ehtiyacdan dəfələrlə az səviyyədə maliyyələşməsidir.
KİV-lərin yazdığına görə ölkə universitetlərinin biri son 3 ildə ETN yaratdığı Fonda (TİF) 3,7 milyon pul ödəməli olub (təbii ki, icbari qaydada). Hesablama Palatasının müvafiq hesabatlarında qeyd edilir ki, bu vəsait təhsil işçilərinin, o cümlədən ETN əməkdaşlarının sosial müdafiəsini gücləndirmək, maddi təminatını yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə edilib.
Bu fondun yaradılmasında məqsəd təhsilin inkişafına xidmət etmək idi. Amma reallıqda fond təhsil menecerlərinin sosial durumunu yüksəltməyə, onlara komfort həyat səviyyəsi təmin etməyə xidmət edir, deyəsən. Bu fond təhsilin inkişafı üçün hansı investisiyalar edib? Universitetlərə və elmi layihələrə hansı qrantlar verib? Hansı müsbət nəticələr əldə edilib? Təhsil sistemi bu Fonddan necə faydalanıb?
Amma bu vəsait (3,7 milyon bizim universitetlər üçün çox böyük puldur), universitetin inkişafına yönəlsəydi, universitetin fəaliyyət keyfiyyəti xeyli yüksələrdi. Amma görünən budur ki, bu ETN-i çox da maraqlandırmır. Eyni vəziyyət digər universitetlərdə də müşahidə edilib. Bu məbləğin ETN və TİF tərəfindən şəffaf şəkildə hesabatı verilsəydi, öz saytlarında bu rəqəmlər əks edilsəydi, məlum olardı ki, ölkə üzrə bu rəqəm hər il 10 milyonlarla manat pul edərdi.
Hesablama Palatasının hesabatlarında ETN-nin zəif maliyyə intizamı barədə faktlar tez-tez öz əksini tapır. ETN-nin son 10 ildə yürütdüyü qrant siyasətini və buna xərclədiyi vəsaitləri yoxlasalar, çox maraqlı “data”lar ortaya çıxar.
ETN hər il hər universitetdən TİF-ə külli miqdarda pul ayırtmasına rəğmən, özü dövlət büdcəsindən ayrılan pulları səmərəsiz israf edir. ETN maddi sıxıntıda olan universitetlərdən pul qopardığı halda (təbii ki, bu könüllü ola bilməzdi), Hesablama Palatasının hesabatlarındaqeyd edildiyi kimi, onun tender qalibi etdiyi dost-tanışların şirkətlərinə görmədiyi işlərə görə, şişirdilmiş qiymətlərlə külli miqdarda əlavə pul ayırıb.
Bir tədqiqat institunun bir illik büdcəsindən çox olan belə “səxavət”li ödəmələr, niyə elm və təhsilin inkişafına yox, şübhəli əməliyyatlara yönəlir?
Qazaxstan universitetlərinə illərdir ki, onların təhsil nazirliyi hər il 1000-dən çox qrant verir, bu səbəbdən həmən universitetlər bizdən 15-20 il öndədir. Bizim universitetlər isə yalnız təhsil haqqı hesabına yaşayırlar, heç vaxt, heç bir mənbədən heç bir qrant almırlar. İndi məlum olur ki, bu azmış kimi ETN məmurları universitetlərin büdcəsindən onların inkişafına yönəlməli olan pulları özlərinin sosial müdafiəsinin gücləndirməsinə yönəldirlər.
Bu addım ETN məmurlarının ölkədə elm və təhsilin inkişafında nə dərəcədə maraqlı olduğunu bir daha göstərir. Təbii ki, ixtisas və peşə təcrübəsinə uyğun olmayan məmurları bu qurumda işləməyə sövq edən, maddi maraqdır. Məmurların dövlət tərəfindən təyin edilmiş yüksək maaşları var, daha bu əlavə ödənişlərə nə ehtiyac var? Öz sosial durumları barədə düşündüyünüz kimi, alim və müəllimlərin də sosial müdafiəsi barədə düşünsəniz yaxşı olar. Peşəkatlığınız zəifdir, heç olmasa humanistliyiniz yüksək olsun.
ğ. O bu sözləri RF təhsili haqqında deyib, açmma bu problemlər nəinki RF, elə bizim təhsildə də mövcuddur:
“ Təhsil sahəsində islahatları mütəxəssislər etməlidir, hüquqşünaslar və maliyyəçilər deyil. Təhsil sisteminin islahatını müəllimlər və alimlər aparmalıdır, məmurlar deyil." (Akademik Robert Niqmatulin).
Təhsilə dair qabaqcıl təcrübələri qəbul etmirik, heç olmasa, təhsildəki mənfi hallara qarşı mübaruzədə qabaqcıl təcrübələri qəbul edək.

İlham Əhmədov, dosent