Tibet altında qitə parçalanır: Alimlər narahatdır

Himalay dağları bir baxışda sarsılmaz təsir bağışlasa da, onların altında baş verən geoloji proseslər Yer haqqında elmi təsəvvürləri dəyişdirə bilər.

Qayanrinfo xəbər verir ki, "Ecoticias” nəşrinin yazdığına görə, Tibet altında baş verənlər elm adamlarını ciddi narahat edib. Onlar hesab edirlər ki, bu, sadəcə dağların tədricən yüksəlməsi deyil – qitənin, bəlkə də, sözün əsl mənasında gözümüzün önündə parçalanmasıdır. Himalaylar yavaş-yavaş yüksəlir, lakin bu hərəkəti təmin edən dərin mexanizm hələ də tam aydın deyil.

Qitələrin toqquşması və yeni "çat”

Himalay dağları təxminən 60 milyon il əvvəl, Hindistan adası Avrasiya ilə toqquşanda formalaşıb. Bu zərbə Yer qabığının əyilməsinə və dünyanın ən hündür dağ silsiləsinin yaranmasına səbəb olub. Günümüzdə də bu hərəkət dayanmayıb – dağlar hər il millimetr-millimetr yüksəlməyə davam edir.

Lakin geoloqları daha çox maraqlandıran sual budur: Hindistan plitəsi əslində hara doğru hərəkət edir? Onilliklər boyu iki əsas nəzəriyyə mövcud idi. Birinə görə, plitə Tibet dağlarının altına üfüqi şəkildə, sanki divanın altına sürüşdürülmüş xalça kimi girir. Digərinə görə, onun ən sıx hissəsi Yer mantiyasına doğru batır.

Yeni tədqiqatlar isə üçüncü, daha narahatedici ehtimalı ortaya qoyub: Hindistan plitəsi iki təbəqəyə ayrılır. Yuxarı, daha yüngül hissə Tibet dağlarının altına sürüşməyə davam edir, aşağı, daha ağır hissə isə dərinliklərə doğru ayrılaraq mantiyaya batır. Alimlər, həmçinin "plakanın qırıldığı” şaquli bir çatın mövcudluğunu da müəyyən ediblər.

Üç əsas sübut

1. Təbii isti bulaqlar. Tibetdə təxminən 200 bulaq araşdırılıb. Bəzilərində yalnız Yer mantiyasından çıxan helium-3 izotopu aşkarlanıb. Bu, plitənin müəyyən yerlərdə qırıldığını göstərir.

2. Seysmik dalğalar. Yüzlərlə stansiyadan toplanan məlumatlar yeraltı "blokların” mövcudluğunu göstərib ki, bu da plitənin alt təbəqəsinin parçalandığına işarə edir.

3. Geoloji tarix. Hindistan plitəsi Avrasiya ilə toqquşmazdan əvvəl qeyri-bərabər qalınlığa malik idi. Bu fərqlər toqquşma zamanı qeyri-bərabər qırılmalara səbəb olub və nəticədə Asiya qitəsi faktiki olaraq iki hissəyə ayrılmaqdadır.

Alimlərin narahatlığı

Bu prosesin indi, "canlı şəkildə” baş verdiyi fikri elmi fantastika kimi səslənsə də, nəticələri realdır. Lihay Universitetindən seysmoloq Enn Melsker qeyd edib:

"Yer üzündə demək olar ki, hər bir quru sahəsi Himalaylarda olduğu kimi toqquşmalar nəticəsində yaranıb. Bu prosesləri anlamaq təkcə keçmişi deyil, gələcəkdə baş verə biləcək zəlzələlərin mexanizmini də izah etməyə kömək edir”.

Alimlər hələlik bu dərin yeraltı çatın birbaşa zəlzələlərə səbəb olduğunu sübut etməsələr də, müşahidələr göstərir ki, Yer qabığındakı bu "daxili silkələnmələr” artıq səthdə də özünü göstərir.

Aydın