Trumanın divarı, Hamletin sualı və Qodonu gözləyən siyasət

“Bəzən dəyişiklik divarın uçması ilə yox, insanın o divarı görməsi ilə başlayır” (“Truman şousu” filmindən)

“Truman şousu” filmində Truman illərlə özü üçün qurulmuş süni dünyanın içində yaşayır. Ətrafındakı hər şey ona tanışdır - insanlar, küçələr, gündəlik həyat. Ta ki, bir gün həmin dünyanın sərhədlərini görənədək. Əsas dəyişiklik divarın uçması ilə yox, Trumanın divarın mövcud olduğunu anlaması ilə başlayır. Siyasətdə də nəsil dəyişikliyi belə başlayır. Amma divarı görmək hələ ondan keçmək demək deyil.

Artıq 1988-ci il deyil. Azərbaycan cəmiyyəti dəyişib. Texnologiya, informasiya dövriyyəsinin sürəti və siyasətə münasibət dəyişib. Gənc xəbəri yalnız qəzetdən oxumur, siyasətçini yalnız tribunadan tanımır. Onun illər əvvəl dediyi sözləri saniyələr ərzində tapır, bugünkü mövqeyi ilə müqayisə, müzakirə edir və sual verir. Siyasətçinin informasiya üzərində əvvəlki üstünlüyü xeyli zəifləyib. Bəs siyasi səhnə bu dəyişikliklə ayaqlaşa bilibmi?

Məhz burada nəsil məsələsi ortaya çıxır. Bu, yalnız siyasi təşkilatların rəhbərliyində kimin neçə yaşında olması deyil. Söhbət düşüncə tərzindən, idarəçilik mədəniyyətindən, qərarvermə mexanizmlərindən və yeni nəslə verilən real imkanlardan gedir.

25 yaşında köhnə şüarları təkrarlayan adam yeni nəsil siyasətçi deyil. 50 yaşında texnologiyanı, dəyişən iqtisadiyyatı və cəmiyyətin yeni ehtiyaclarını anlayan insan da avtomatik olaraq “köhnə” deyil. Məsələ yaşda deyil. Məsələ düşüncə tərzindədir.

Yeni siyasətçi yeni suallara cavab verməlidir. Bugünkü gəncin qarşısında çox konkret problemlər dayanır: iş, karyera, mənzil, təhsil, xaricdə qalmaq, yoxsa ölkəyə qayıtmaq, əmək bazarının dəyişməsi, süni intellektin gələcəkdə onun peşəsinə təsiri.

O, siyasi təşkilata çox sadə sual verə bilər - “Partiyaya üzvlük mənə nə verəcək?”

Əgər bu suala konkret cavab yoxdursa, ən gözəl siyasi şüarın da təsiri azalır. Çünki yeni nəsil yalnız vəd eşitmək istəmir. Nəticə görmək istəyir.

“Ölkəni dəyişəcəyik” deyiləndə soruşur: “Necə?” “Gənclərə imkan yaradacağıq” deyiləndə: “Hansı imkan?” “İqtisadiyyatı inkişaf etdirəcəyik” deyiləndə: “Bunun mənim işimə, maaşıma, gələcəyimə konkret təsiri nə olacaq?” “Texnologiya gələcəyimizdir” deyiləndə isə soruşur: “Süni intellekt əmək bazarını dəyişəcəksə, buna necə hazırlaşacağıq?”

Siyasət bu suallara cavab vermədikcə, gəncin siyasətdən uzaqlaşmasını yalnız onun laqeydliyi ilə izah etmək çətindir.

Bəlkə problem gənclərdə deyil? Bəlkə siyasətin özü yeni suallara cavab verməyə hazır deyil? Bu problem siyasi təşkilatların gənclərlə münasibətində daha aydın görünür. Gənci tədbirə çağırmaq asandır. Onunla şəkil çəkdirmək, sosial şəbəkədə paylaşım etdirmək də. Çətin olan ona qərar vermək hüququ verməkdir.

Əgər gənc siyasi təşkilatda yalnız tədbirlərdə görünür, kontent hazırlayır və rəhbərliyin mesajlarını yayırsa, burada siyasi məktəbdən çox siyasi dekorasiya var. Gənclər qanadı vitrin deyil, siyasi laboratoriya olmalıdır.

Gənc bir problemi araşdırmalıdır. Təklif hazırlamalıdır. Onu müdafiə etməlidir. Fərqli fikirləri dinləməlidir. Səhv edirsə, məsuliyyət daşımalıdır.

Çünki siyasi nəsil hazır vəziyyətdə meydana çıxmır. Yetişdirilir. Əgər siyasi yüksəliş bilik, nəticə, ictimai etimad və təşkilati bacarıqdan çox şəxsi münasibətlərdən asılıdırsa, yeni nəsil yetişmir. Köhnə sistemin yeni siması yetişir.

Şekspirin “Hamlet”ində gənc şahzadə ona təqdim edilən dünyanı olduğu kimi qəbul etmir. Şübhə edir. Sual verir. Hazır cavabla kifayətlənmir. Hamletin gücü yaşında deyil. Onun gücü ona təqdim edilən həqiqəti sorğulamasındadır.

Peter Ueyrin “Ölü şairlər cəmiyyəti” filmində də gənclər hazır qəlibləri sorğulamağa, öz səslərini tapmağa və dünyaya fərqli baxmağa təşviq olunurlar. Siyasətdə də nəsil dəyişikliyi sadəcə yeni simaların meydana çıxması deyil. Yeni sualların meydana çıxmasıdır.

1988–90-cı illərin siyasi mühitində meydan, tribunalar, qəzet və televiziya siyasi mobilizasiyanın əsas kanalları arasında idi. Bu gün isə bir fikir saniyələr ərzində yayılır. Bir çıxış paylaşılır, ardınca siyasətçinin illər əvvəl dediyi başqa fikir ortaya çıxır. Mövqelər müqayisə edilir. Arqumentlər toqquşur. Sual yaranır. Cavab tələb olunur. Siyasətçi artıq yalnız danışmır. Cəmiyyət onu dinləyir, yoxlayır və müqayisə edir. Bu reallıq siyasi təşkilatlardan da yeni ünsiyyət və idarəçilik mədəniyyəti tələb edir. Ona görə sualı dəyişmək lazımdır: “Gənclər niyə siyasətə gəlmir?” Bəlkə doğru sual budur: “Partiyalar gənclərin gəlməsi üçün nə edib?”

Çünki siyasət artıq istedadlı gəncin yeganə karyera qapısı deyil. Onun qarşısında biznes var, texnologiya var, media var, akademiya var.

Deməli, siyasət gəncə sadəcə “Burada qal” deməklə kifayətlənə bilməz. Ona niyə burada qalmalı olduğunu göstərməlidir.

XXI əsrin siyasətçisi yalnız yaxşı danışan adam deyil. O, dinləməlidir. Təhlil etməlidir. Texnologiyanı anlamalıdır. Dəyişən əmək bazarını bilməlidir. Fərqli fikirlərlə işləməyi bacarmalıdır. Cəmiyyətin real problemlərinə konkret cavablar verməlidir. Və ən əsası, verdiyi qərarın məsuliyyətini daşımalıdır. Bütün bunlar isə yalnız gəncə söz haqqı verməklə mümkün deyil.

Samuel Bekketin “Qodonu gözləyərkən” əsərində Vladimir və Estragon kiminsə gələcəyini gözləyirlər. Gözləyirlər. Amma tamaşaçı getdikcə anlayır ki, əsas məsələ Qodonun gəlib-gəlməməsi deyil. Əsas məsələ onların niyə hələ də gözləməsidir. Qodo onsuz da gəlmir - bəlkə də, heç mövcud deyil.

Siyasi səhnədə gənclərə də illərdir eyni söz deyilir: “Növbəniz gələcək”. Beş ildən sonra. On ildən sonra. 50 ildən sonra. Şərait yarananda. Rəhbərlik dəyişəndə. Siyasi sistem yenilənəndə... Amma siyasi nəsil dəyişikliyi gözləməklə baş vermir.

Truman divarı gördü. Hamlet sual verdi. “Ölü şairlər cəmiyyəti”nin qəhrəmanları hələ də öz səslərini axtardılar. Bekketin qəhrəmanları isə hələ də gözləyirlər.

Qodonun gəlib-gəlməyəcəyini isə heç kim bilmir...

Azər Rəşidoğlu