Türkiyə Azərbaycan ittifaqı: Harada birləşirik, harada ayrılırıq?

Beynəlxalq siyasətdə dövlətlər arasında müttəfiqliklər çox vaxt maraqların müvəqqəti uyğunluğu üzərində qurulur və zaman keçdikcə dəyişə bilir. Lakin bəzi münasibətlər var ki, onlar yalnız siyasi hesablamalarla deyil, həm də tarix, mədəniyyət və ortaq təhlükəsizlik düşüncəsi ilə formalaşır. Fərqli geopolitik mühitlərdə fəaliyyət göstərmələrinə baxmayaraq, Ankara və Bakı ortaq strateji məntiq üzərində qurulmuş davamlı ittifaq yaratmağı bacarıblar.
Türkiyə ilə Azərbaycan münasibətləri beynəlxalq siyasətdə nadir rast gəlinən strateji tərəfdaşlıq modellərindən biridir. Bu münasibətlər yalnız dövlətlərarası diplomatik əməkdaşlıq deyil; o, ortaq tarix, dil və mədəniyyət üzərində qurulmuş daha dərin siyasi və sivilizasiya bağlarını ifadə edir.
Türk dünyasının böyük maarifçisi İsmayıl Qaspıralı XIX əsrin sonunda türk xalqları arasında mədəni və intellektual inteqrasiyanın əsas formulunu irəli sürərkən “dildə, fikirdə, işdə birlik” ideyasını ortaya qoymuşdu. Bu fikir sonradan türk dünyasının siyasi və mədəni düşüncəsinin istiqamətini müəyyən edən əsas ideyalardan birinə çevrildi.
XX əsrin əvvəllərində isə Əli bəy Hüseynzadə bu ideyanı daha konkret ideoloji proqram halına gətirərək yazırdı: “Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək.”
Bu konsepsiya türk dünyasında milli kimliyin və modern dövlət ideyasının formalaşmasına ciddi təsir göstərdi.
Bu ideoloji xətt sonradan Türkiyə Respublikasının qurucusu Mustafa Kamal Atatürk dövründə siyasi məna qazandı. Atatürk türk dünyasının yaxınlığı haqqında belə demişdi: “Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir.”
Bu tarixi və mədəni bağlara istinad edən Heydər Əliyev dönə-dönə “bir millət, iki dövlətik” formulununun önəmini vurğulayıb. Bu ifadə artıq Türkiyə ilə Azərbaycan münasibətlərinin siyasi fəlsəfəsinə çevrilmişdir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev isə bu münasibətlərin mahiyyətini belə ifadə etmişdir: “Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlər müttəfiqlik səviyyəsində deyil, qardaşlıq səviyyəsindədir.”
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə bu əlaqələrin strateji xarakterini belə ifadə edib:”Azərbaycan yalnız dost və müttəfiq deyil, Türkiyənin qardaşıdır.”
Fərqli geopolitik mühit
Bununla belə, beynəlxalq siyasət emosional yaxınlıqdan daha çox geopolitik reallıqlarla müəyyən olunur. Türkiyə və Azərbaycan fərqli regional sistemlərdə fəaliyyət göstərdiyi üçün bəzi beynəlxalq məsələlərdə fərqli ton və prioritetlər ortaya çıxır.
Türkiyə Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Avro-Atlantik təhlükəsizlik sisteminin mərkəzində yerləşən regional gücdür və NATO üzvüdür.
Azərbaycan isə Cənubi Qafqazın mürəkkəb geosiyasi mühitində yerləşir və müxtəlif güc mərkəzləri arasında balans siyasəti yürütməyə çalışır.
Bu fərqli geopolitik mühitlər bəzi beynəlxalq məsələlərdə fərqli yanaşmalar yarada bilir.
İsrail və Yaxın Şərq siyasəti
Israel məsələsində Türkiyə və Azərbaycanın diplomatik tonu fərqli görünə bilər.
Osmanlı keçmişi olan Türkiyə Yaxın Şərq siyasətində Fələstin məsələsini açıq şəkildə müdafiə edən ölkələrdən biridir və bu mövqe həm ictimai rəy, həm də regional diplomatiyada mühüm yer tutur.
Azərbaycan isə İsraillə daha çox strateji və texnoloji əməkdaşlıq qurub. Bu əməkdaşlıq əsasən müdafiə texnologiyaları, enerji və təhlükəsizlik sahələrini əhatə edir.
İlham Əliyev dəfələrlə deyib ki, "Müstəqil Fələstin dövləti qurulmalıdır, Şərqi Qüds onun paytaxtı olmalıdır". Onu da unutmaq olmaz ki, Fələstin Azərbaycan torpaqlarının ermənilər tərəfindən işğalına bəraət qazandıran ölkədir.
İran faktoru
Iran ilə münasibətlər də iki ölkənin fərqli geopolitik mövqelərini göstərir.
Türkiyə ilə İran arasında tarixən rəqabət olsa da, eyni zamanda geniş iqtisadi əlaqələr mövcuddur. Türkiyə İran qazının mühüm alıcılarından biridir. Türkiyə kürd faktoruna görə İranın parçalanmasından son dərəcə ehtiyat edir.
Azərbaycan üçün isə İran məsələsi daha çox regional təhlükəsizlik və siyasi balans kontekstində qiymətləndirilir. Etiraf olunmasa da, Güney Azərbaycan məsələsi də yaddaşdadır.
Rusiya ilə münasibətlər
Russia faktoru da iki ölkənin diplomatiyasında fərqli dinamika yaradır.
Türkiyə ilə Rusiya arasında münasibətlər çox vaxt rəqabət və əməkdaşlığın paralel mövcud olduğu model kimi xarakterizə olunur.
Azərbaycan isə Cənubi Qafqaz regionunda yerləşdiyi üçün Moskva ilə münasibətlərdə daha ehtiyatlı və balanslı siyasət yürütməyə çalışır.
Ortaq strateji maraqlar
Bütün bu fərqlərə baxmayaraq, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında bəzi sahələrdə tam uyğun strateji baxış mövcuddur.
Enerji və nəqliyyat layihələri bunun ən açıq nümunəsidir. Məsələn, Bakı–Tiflis-Ceyhan neft kəməri layihəsi iki ölkə arasında enerji əməkdaşlığının simvollarından biridir.
Eyni zamanda Ankara və Bakı türk dünyasının siyasi və iqtisadi inteqrasiyasını təşviq edən əsas aktorlardır və bu prosesdə Türk Dövlətləri Təşkilatı mühüm rol oynayır.
Hərbi ittifaq və təhlükəsizlik əməkdaşlığı
Türkiyə ilə Azərbaycan münasibətlərinin ən mühüm mərhələlərindən biri 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi oldu.
Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında münasibətləri faktiki olaraq strateji hərbi müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi. Bu sənəd təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi və hərbi əməkdaşlıq sahələrində daha sıx koordinasiyanı nəzərdə tutur.
Bu çərçivədə iki ölkə arasında

• birgə hərbi təlimlər
• müdafiə sənayesi əməkdaşlığı
• regional təhlükəsizlik koordinasiyası
daha da genişlənmişdir.
Bu gün Türkiyə ilə Azərbaycan münasibətləri təkcə ortaq tarix və mədəniyyətlə izah edilə bilməz. Bu münasibətlər eyni zamanda XXI əsrin dəyişən geopolitik reallıqları içində formalaşmış strateji ittifaq modelidir.
Fərqli geopolitik mühitlərdə fəaliyyət göstərmələrinə baxmayaraq, Ankara və Bakı ortaq maraqlar, qarşılıqlı etimad və təhlükəsizlik əməkdaşlığı üzərində qurulan möhkəm tərəfdaşlıq yarada biliblər.
Məhz buna görə Türkiyə–Azərbaycan münasibətləri müasir beynəlxalq siyasətdə yalnız regional deyil, həm də geopolitik əhəmiyyət daşıyan nadir və davamlı strateji ittifaq nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.
Elbəyi Həsənli. Sürix