Xərçəng xəstələri üçün uzaqda közərən işıq

Dünyada ilk dəfə olaraq Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidmətinin (NHS) xəstələri “Troya atı” kimi tanınan innovativ terapiyadan istifadə edə biləcəklər. Bu üsul zəhərli maddələrin birbaşa xərçəng hüceyrələrinə çatdırılmasını nəzərdə tutur.

“Cümhuriyət” BBC-yə istinadən xəbər verir ki, yeni dərman belantamab mafodotin qan xərçənginin bir növü olan miyeloma müalicəsinin ənənəvi üsulları ilə müqayisədə effektivlik baxımından demək olar ki, üç qat üstündür.

Yanaşmanın unikallığı dərmanı bədxassəli plazma hüceyrələrinə dəqiq yönəldən antikorların istifadəsindədir. Hüceyrəyə daxil olduqdan sonra dərman şişi məhv edən zəhərli maddə buraxır. Bu mexanizm standart kemoterapiyaya xas olan yan təsirləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verir.

Şeffilddən olan 60 yaşlı Paul Sylvester erkən giriş proqramının bir hissəsi olaraq dərmanı alan ilk xəstələrdən biri olub. Sümük iliyi transplantasiyasından sonra relapsdan sonra yeni terapiya cəmi bir neçə həftə ərzində müsbət nəticələr verdi. Paulun sözlərinə görə, müalicə onun aktiv həyata qayıtmasına imkan verən dönüş nöqtəsi olub.
Milli Sağlamlıq və Baxım Mükəmməlliyi İnstitutu (NICE) artıq dərmanı effektiv müalicə vasitəsi kimi təsdiqləyib. Hər il 1500-ə qədər xəstənin müalicə ala biləcəyi gözlənilir ki, onlar üçün başqa üsullar səmərəsizdir.

Miyeloma hələ də sağalmaz xəstəlik hesab edilsə də, elm adamları bu cür "ağıllı dərmanların" uzunmüddətli remissiyaya və hətta funksional müalicəyə ümid verdiyini vurğulayırlar. Onların proqnozlarına görə, xəstələrin yarıdan çoxu yaxın 5 ildə vəziyyətində sabit yaxşılaşma əldə edə biləcək.

Azərbaycanda ağırlaşan durum

Ötən il Azərbaycanda 73 875 nəfər xərçəng xəstəsi kimi qeydiyyatda olub. Dövlət Statistika Komitəsindən bildirilib ki, 2024-cü ildə tibb müəssisələrində bədxassəli yenitörəmə diaqnozu ilə qeydiyyatda olan xəstələrin sayı 73 875 olub.

Məlumata əsasən, onlardan 28 098 nəfəri kişi, 45 777 nəfəri isə qadın olub.

Qeyd edilib ki, 2023-cü ildə isə qeydiyyatda olan xərçəng xəstələrinin sayı 69 435 nəfər olub ki, onlardan 25 840 nəfəri kişi, 43 595 nəfəri isə qadın olub.
Mütəxəssislər deyirlər ki, siqaret çəkmək, o cümlədən elektron siqaretlər, spirtli içkilərdən istifadə, şəkərli diabet, piylənmə, qırmızı ət və yağlı qidaların həddindən artıq istehlakı xərçəngə səbəb ola bilər.

Rusiya Federasiyası Səhiyyə Nazirliyinin Milli Tibbi Tədqiqat Radiologiya Mərkəzinin baş direktoru, Rusiya Federasiyası Səhiyyə Nazirliyinin baş onkoloqu Andrey Kaprin belə bildirib.

"Siqaret çəkənlərin təkcə ağciyər xərçəngi deyil, müxtəlif lokalizasiyalı xərçəngə tutulma ehtimalı 30 dəfə çoxdur. Üstəlik, bu, elektron siqaretlərin bütün növlərinə aiddir, çünki tüstüyə məruz qalma və kanserogenlər hələ də qorunub saxlanılır. Bundan əlavə, spirtli içkilər, xüsusən də həddindən artıq çox istifadə  bir neçə növ xərçəngin inkişafı üçün risk faktorudur".

O qeyd edib ki, risk faktorları arasında piylənmə, şəkərli diabet, müxtəlif xroniki xəstəliklər, həmçinin insan papillomavirusu kimi virus infeksiyaları var. Həmçinin, kolorektal xərçəngə yoluxma hallarının artmasına qırmızı ət və yağlı qidaların artıqlığı birbaşa təsir edir.

Xərçəng insanı tapana qədər...

Ümumiyyətlə, xərçəng xəstələrinin sayının getdikcə artması və xəstəliyin gəncləşməsi elm adamlarını bu sahədə daha ciddi araşdırmalara sövq edir.

Dünyanın müxtəlif ölkələrində tədqiqatçılar qrupu xərçənglə bağlı yeni metod hazırlayıblar.  Bu metod xərçəng hüceyrələri tərəfindən qana buraxılan ən kiçik hissəciklər olan ekzosomların fiziki xassələrinə əsaslanaraq ağciyər xərçənginə səbəb olan genetik mutasiyaları aşkar edə bilir. 

Yeni texnologiya ənənəvi biopsiyanın alternativi olan qeyri-invaziv və yüksək dəqiqlikli analiz üçün əsas ola bilər.

Söhbət xəstəliyin ən çox yayılmış forması olan və halların 85%-dən çoxunu təşkil edən qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçənginin (KHDAK) diaqnozundan gedir. Erkən mərhələdə simptomların olmaması səbəbindən xəstəlik çox vaxt çox gec aşkar edilir. Klassik biopsiya qiymətli məlumat verir, lakin ağrı, risklər və onları tez-tez təkrarlaya bilməmə ilə əlaqələndirilir.

İndi elm adamları yenilikçi bir yanaşma ortaya qoydular: onlar nanohissəciklərin sərtliyini və formasını ölçə bilən bir texnologiya olan atom güc mikroskopiyasından (AFM) istifadə edərək fərqli mutasiyaya (KRAS, EGFR və EGFR-yə davamlı mutasiya) malik üç müxtəlif xərçəng hüceyrə xəttindən əldə edilən ekzosomları təhlil etdilər.

Məlum olub ki, KRAS mutasiyası olan hüceyrələrdən alınan ekzosomlar digər cizgilərdən daha sərtliyə malikdir. Bu, onu göstərir ki, hüceyrə membranlarının strukturunda hətta incə dəyişikliklər də ekzosomların fiziki xassələrində əks olunur. Bənzər mutasiyaları olan digər iki xətdən olan ekzosomlar, əksinə, oxşar mexaniki xüsusiyyətlər göstərib.

Təhlilləri sadələşdirmək və sürətləndirmək üçün alimlər süni intellektdən istifadə ediblər. Onlar 96%-ə qədər dəqiqliklə ekzosomların mənşəyini dəqiq müəyyən etməyə qadir olan DenseNet-121 neyron şəbəkə modelini öyrədiblər.

Tədqiqat molekulyar etiketlənməyə deyil, fiziki parametrlərə əsaslanan yeni nəsil “maye biopsiyası” yaratmaq perspektivini açır. Bu yanaşma müdaxiləni minimuma endirir və hətta xəstəliyin yüngül formalarında istifadə edilə bilər.

Müəlliflərin fikrincə, növbəti addım platformanın klinik praktikaya tətbiqi, o cümlədən ağciyər xərçəngi olan xəstələrin real nümunələri üzərində sınaqların keçirilməsi olacaq.

Daha bir ümid

Ümumilikdə isə son elmi-tibbi araşdırmalar xərçəng xəstələri üçün daha bir ümid yaradıb.

Belə ki,  bəzi şişlərin sağ qalması üçün təbii olaraq meydana gələn ferment  PRMT5-ni bloklayan eksperimental dərmanlar hazırlana bilər. Bu araşdırmanı Vaşinqtondakı Fralin Biotibbi Tədqiqat Xərçəng Mərkəzinin tədqiqatçıları aparıblar.

Fralin Biotibbi Tədqiqatlar İnstitutunun dosenti Ketlin Malvani müalicəyə davamlı bəzi ağciyər, beyin və mədəaltı vəzi xərçəngi növləri üçün yeni müalicələrin inkişaf etdirilməsinə kömək edə biləcək tapıntı barədə danışıb.

Ağciyər xərçəngi bütün dünyada xərçəngdən ölüm hallarının əsas səbəbidir. Pankreas xərçəngi üçün beş illik sağ qalma nisbəti 15 faizdən azdır.

Müalicə çox vaxt uğursuz olur. Tapıntılar bir PRMT5 inhibitorunun bəzi müalicəsi çətin olan xərçənglər üçün effektiv yeni müalicə ola biləcəyini göstərir.

Bu bərk şişlərin bir çoxunun ümumi genetik xüsusiyyəti var: Onlarda CDKN2A və MTAP, şiş böyüməsini yatıran və hüceyrə böyüməsini tənzimləyən iki gen yoxdur. Onlar olmadan xərçənglər PRMT5-dən asılı olur və fermenti bloklayan dərmanlara qarşı potensial olaraq həssas olurlar. Malvani və onun həmkarları cBioPortal-da mövcud olan minlərlə xərçəng xəstəsinin genetik məlumatlarını təhlil ediblər.

Malvani təxmin edir ki, bütün xərçəng xəstələrinin təxminən 5 faizi  müalicələrdən faydalana bilər:

"Biz həmçinin xərçəngdə PRMT5 siqnalı ilə qarşılıqlı əlaqədə olan bir sıra genlər tapdıq, onlar əvvəllər məlum deyildi".

Bu, ağciyər, beyin və mədəaltı vəzi xərçənglərinə əlavə olaraq, bəzi melanoma və mezotelioma növləri üçün perspektivli bir müalicədir. 

15 dəqiqə insanı ölümdən xilas edəcək

Son araşdırmalar göstərir ki, gündəlik 15 dəqiqəlik sürətli gəzinti ölüm riskini 20% azaldır. Yavaş gəzintilər isə bu riski yalnız 4% azaldır. 

Bu barədə "İrq və sosial-iqtisadi vəziyyətə görə ABŞ-də böyüklərdə gündəlik gəzinti və ölüm əlaqəsi" adlı elmi materialda bildirilir.

Elmi məqalə Vanderbilt Universiteti və ABŞ-nin Viskonsin Universitetinin bir qrup tədqiqatçısı tərəfindən hazırlanıb.

"Bütün səbəblərdən ölüm halları ilə gündəlik sürətli yeriş arasında əhəmiyyətli əlaqə var. Gündə cəmi 15 dəqiqə davam edən sürətli gəzinti ümumi ölüm riskini təxminən 20% azaldır, yavaş templə gündəlik üç saatlıq gəzinti isə ölümü cəmi 4% azaldır", - tədqiqatda deyilir.

Mütəxəssislər 79,8 mindən çox insanın məlumatlarını öyrəniblər. Onlar müəyyən ediblər ki, müşayiət olunan xəstəlikləri olan tədqiqat iştirakçılarında ölüm riskinin azalması ümumiyyətlə, sağlam olanlara nisbətən daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Sürətli gəzinti isə bütün insanlara fayda gətirir.

"Daimi yerimə, xüsusilə də sürətli yerimə ölüm hallarını azaldır. Nəticələr sürətli yerişin sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün mümkün və effektiv strategiya kimi təşviq edilməsinin vacibliyini vurğulayır", - tədqiqatçılar deyiblər.

Ümid peyvəndə qalıb?

Rusiyada Bloxin adına Milli Tibbi Tədqiqat Onkologiya Mərkəzinin molekulyar biologiya laboratoriyasında bədxassəli şişlərə qarşı peyvənd hazırlanıb.

Bu peyvənd barədə laboratoriyanın rəhbəri, tibb elmləri namizədi Anna Stroqanova danışıb. O bildirib ki, bədxassəli şişlərə qarşı peyvənd apteklərdən xəstələrə verilməyəcək. 
Hamaley adına  Milli Tədqiqat Epidemiologiya və Mikrobiologiya Mərkəzinin direktoru Aleksandr Ginzbur bundan əvvəl xəstələrin yaxın aylarda xərçəng peyvəndi almağa başlayacağını bildirib. O, dərmanın bir qrup melanoma xəstəsinə veriləcəyini qeyd edib.

Stroqanova qeyd edib ki, söhbət residiv və metastazın qarşısının alınmasından gedir. O, həmçinin qeyd edib ki, bu dərman fərdi şəkildə istehsal olunduğu üçün sərbəst satışa çıxarılmayacaq.

"Bu peyvəndi kimyaterapiya dərmanlarımız və ya hədəf terapiyamız kimi apteklərdə əldə etmək mümkün olmayacaq. Bu, onun malik olduğu şiş neoantigenləri nəzərə alınmaqla konkret bir şəxs üçün hazırlanması ilə əlaqədardır. Həmçinin, hər şey ilk klinik sınaqların necə keçəcəyindən asılı olacaq. İndi biz residivlərin, metastazların qarşısını almağa kömək edəcək nəticələrə çox nikbin baxırıq".

O, həmçinin deyib ki, bu günə qədər melanomalı xəstələr klinik sınaqlarda iştirak edirlər. Bu, peyvəndlərin ən təsirli olduğu immunogen şişdir. 

"Enteromix" xərçəng üçün mRNT peyvəndidir. Dərman Hamaley adına Mərkəz, Moskva Xərçəng Araşdırma İnstitutu və  Blokhin adına Milli Tibbi Tədqiqat Onkologiya Mərkəzi  ilə birgə hazırlanıb. Peyvənd rusiyalılara  pulsuz veriləcək.

Aparılan genişmiqyaslı elmi-tibbi araşdırmalar dünyanın bəlasına çevrilən xərçənglə mübarizədə ümid yaradır. Amma təəssüf ki, hələlik bu ümid çox-çox uzaqda közərən  işıq kimidir.

Elnarə Kərimova
“Cebheinfo.az”