Yeddi cavabsız problem: Venesuela zəlzələsi nə qədər insan itkisinə və dağıntıya səbəb olub?

İyunun 24-də Venesuelada 7,2 və 7,5 bal gücündə iki güclü zəlzələ baş verib. Son məlumata görə, təbii fəlakət nəticəsində 1,7 min nəfər həlak olub, 5 mindən çox insan yaralanıb, on minlərlə şəxs isə itkin düşmüş hesab olunur. Xilasedicilər dağıntılar altında axtarış-xilasetmə işlərini davam etdirirlər. Ölkədə 58,8 min bina zədələnib və ya tamamilə dağılıb.

Qaynarinfo-nun məlumatına görə, yerli sakinlər və beynəlxalq ekspertlər hesab edirlər ki, təbii fəlakətin ağır nəticələrinə ölkənin uzun illərdir davam edən iqtisadi böhranı da təsir göstərib. Binaların və infrastrukturun yararsız vəziyyətdə olması, eləcə də dövlət xidmətlərinin operativ fəaliyyət göstərə bilməməsi insan itkilərinin artmasına səbəb olub.

Geologiya və coğrafiya

Cənubi Amerikanın sahilboyu ərazilərində güclü zəlzələlər nadir hal deyil. Tarixdə qeydə alınmış ən güclü zəlzələ 1960-cı ildə Çilidə baş verib. Lakin Venesuelanın tektonik quruluşu fərqlidir.

Ölkə Cənubi Amerikanın şimalında yerləşir və Karib dənizi ilə həmsərhəddir. Burada Karib tektonik plitəsi Sakit okean plitəsi ilə müqayisədə təxminən iki dəfə yavaş hərəkət edir. Buna görə də Venesuelada baş verən zəlzələlər adətən Kaliforniya kimi seysmik fəal bölgələrlə müqayisədə daha zəif olur. Məhz bu səbəbdən 7,2 və 7,5 bal gücündə ardıcıl iki zəlzələ mütəxəssislər üçün gözlənilməz olub.

Ən əlverişsiz vaxtda və məkanda

Bu zəlzələlər Venesuelada 1900-cü ildən bəri qeydə alınan ən güclü yeraltı təkanlar hesab edilir. Episentrlər Moron şəhərindən 16 kilometr, San-Felipe şəhərindən isə 24 kilometr məsafədə yerləşib.

Ən böyük dağıntılar paytaxt Karakas yaxınlığındakı La-Quayra şəhərində qeydə alınıb. Burada təxminən 100 bina tamamilə dağılıb.

Yeraltı təkanlar axşam saatlarında, cəmi bir dəqiqə fərqlə baş verib. Həmin vaxt insanların əksəriyyəti evdə idi. Bu amil, xüsusilə köhnə və sıx tikilmiş yaşayış məhəllələrində insan itkilərinin artmasına səbəb olub.

Fəlakətin ağır nəticələrinin səbəbləri

Zəlzələ onsuz da dərin iqtisadi və humanitar böhran yaşayan ölkəyə ağır zərbə vurub.

Dünyanın ən böyük neft ehtiyatlarına malik olmasına baxmayaraq, Venesuela iqtisadiyyatı uzun illərdir ABŞ sanksiyaları, hiperinflyasiya, korrupsiya və neft sektorundakı səmərəsiz idarəetmə nəticəsində ciddi tənəzzül yaşayır. 2013-cü ildən bəri ölkənin ÜDM-i təxminən 80 faiz azalıb.

2026-cı ilin yanvarında ABŞ keçmiş prezident Nikolas Maduronu narkotik qaçaqmalçılığı ittihamı ilə saxlayıb. Onun yerinə prezident səlahiyyətlərini icra edən Delsi Rodriges təyin olunub. Yeni rəhbərlik iqtisadiyyatın liberallaşdırılması, xarici neft şirkətləri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi və ABŞ ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılması istiqamətində addımlar atır.

Sanksiyaların qismən yumşaldılmasına və neft hasilatının artmasına baxmayaraq, inflyasiya yüksək olaraq qalır, əhalinin gəlirləri isə aşağı səviyyədədir. BMT-nin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkə əhalisinin təxminən üçdə biri – 8 milyona yaxın insan humanitar yardıma ehtiyac duyurdu.

Venesuelalı iqtisadçı Jilberto Karraskero bildirib ki, ölkədə vəziyyət zəlzələdən əvvəl də son dərəcə ağır idi.

"Sanksiyaların müəyyən qədər yumşaldılması və xarici yardımlar adi vətəndaşların həyatında hələ də ciddi dəyişiklik yaratmayıb. İqtisadi böhran davam edir, işsizlik yüksəkdir. İndi isə buna xəstəxanaların, qocalar evlərinin və yaşayış binalarının dağıdılması da əlavə olunub", – deyə o bildirib.

Venesuela parlamentində isə bildirilib ki, böyük dağıntıların əsas səbəblərindən biri XX əsrin ortalarında tikilmiş, zəlzələyə davamlı olmayan binaların çoxluq təşkil etməsidir.

Xilasedicilər çatışmır

Fəlakət ölkədə xilasedici qüvvələrin və xüsusi texnikanın ciddi çatışmazlığını da üzə çıxarıb.

Rəsmi məlumata görə, ən çox zərər çəkən La-Quayra şəhərinə 1,6 min xilasedici göndərilib, 14 min hərbçi və polis əməkdaşı isə yolların təhlükəsizliyini təmin edir.

Lakin yerli sakinlərin sözlərinə görə, bu qüvvələr kifayət etmir. İnsanlar dağıntıları öz imkanları ilə, ağır texnika olmadan təmizləməyə çalışırlar.

Sakinlər bildirirlər ki, ekskavator və digər zəruri avadanlıq yoxdur, xilasedicilər isə bütün ərazilərdə effektiv işləyə bilmirlər. İsti hava şəraitində insanlar dağılmış binaların altında qalan insan və heyvan cəsədlərinin yaratdığı ağır qoxu səbəbindən maskalarla işləməyə məcbur olurlar.

Beynəlxalq yardım

Bir sıra ölkələr Venesuelaya xilasedici qruplar və humanitar yardım göndərib. Dağıntılar altında sağ qalanların axtarışı üçün beynəlxalq komandalar 186 xüsusi təlim keçmiş xidmət iti ilə ölkəyə gəlib.

ABŞ hökumətinin ilkin hesablamalarına görə, təbii fəlakətin Venesuelaya vurduğu iqtisadi zərərin həcmi 10–100 milyard ABŞ dolları arasında dəyişə bilər. Müqayisə üçün qeyd olunur ki, ölkənin 2025-ci ildə ümumi daxili məhsulu 99,7 milyard dollar təşkil edib.

İlkin qiymətləndirmələrə əsasən, Venesuelanın əsas gəlir mənbəyi olan neft infrastrukturu ciddi zərər görməyib. Bununla belə, elektrik enerjisinin uzunmüddətli kəsilməsi neft hasilatına mənfi təsir göstərə bilər.

Aydın