Yer üzündə fəsillər düşündüyümüz kimi işləmir...

...Yeni araşdırmada elm adamları peyklərdən mövsümi böyümə dövrlərini müşahidə etmək üçün yeni bir yanaşma tətbiq ediblər.

SİA-nın məlumatına görə, “Science Alert” yazır ki, nəticədə komanda Yerin yerüstü ekosistemlərinin mövsümi tsikllərinin görünməmiş və ətraflı mənzərəsini təqdim edə bilib.

Nəticədə, elm adamları bütün dünyada mövsümi asinxroniyanın "qaynar nöqtələrini" müəyyən edə bildilər: mövsümi tsikllərin vaxtı qonşu yerlər arasında üst-üstə düşməyə bilər. Bundan əlavə, elm adamları göstərdilər ki, vaxt fərqləri gözlənilməz ekoloji, təkamül və hətta iqtisadi nəticələrə səbəb ola bilər.

Fəsilləri müşahidə etmək

Fəsillərin həyatın ritmini təyin etdiyi məlumdur: canlılar, o cümlədən insanlar, il ərzində dəyişən resurslardan və şərtlərdən istifadə etmək üçün illik fəaliyyət cədvəllərini tənzimləyirlər.

Bu vaxtların tədqiqi "fenologiya" kimi tanınır - insanın təbiəti müşahidəsinin qədim forması...

Xoşbəxtlikdən, alimlər indi kosmosdan fenologiyanı müşahidə edə bilirlər. Alimlər bitkilərin mövsümi böyümə dövrlərini daha yaxşı başa düşmək üçün peyk şəkillərinin uzunmüddətli arxivindən istifadə etdilər.

Bununla belə, bunu etmək üsulları çox vaxt sadə mövsümi dövrlər və aydın böyümə mövsümləri fərziyyəsinə əsaslanır. Nəticələr göstərir ki, bu, Avropanın çox hissəsində, Şimali Amerikada və sərt qışı olan digər yüksək enlik bölgələrində yaxşı işləyir.

Bununla belə, metodun tropik və quraq bölgələrdə səmərəsiz olduğu sübut edilmişdir. Burada bitki artımının peyk təxminləri aydın böyümə mövsümləri olmadan il ərzində bir qədər dəyişə bilər.

Təəccüblü nümunələr

CSIRO-nun (Elmi və Sənaye Tədqiqatları Mərkəzi-A.B.) ekoloqu Dryu Terasaki Hartın sözlərinə görə, komanda analizi iki illik peyk şəkillərinə tətbiq edib ki, bu da onlara bütün dünyada bitkilərin böyümə dövrlərinin vaxtının daha dəqiq xəritəsini yaratmağa imkan verib.

Onlar daha yüksək enliklərdə və yüksəkliklərdə gecikmiş yay kimi gözlənilən nümunələri tapsalar da, daha təəccüblü olanları da tapdılar. Məsələn, elm adamları Yer kürəsində qışın mülayim və rütubətli, yayı isə isti və quraq keçən beş Aralıq dənizi iqlim bölgəsində təəccüblü bir nümunə tapdılar. Bunlar:

- Kaliforniya;

- Çili;

-Cənubi Afrika;

- Cənubi Avstraliya;

- Aralıq dənizi.

Tədqiqat müəllifləri qeyd edirlər ki, bu bölgələrin hamısı əslində Kaliforniyada əvvəllər sənədləşdirilmiş “ikiqat zirvə” mövsümi modelini nümayiş etdirir, çünki meşələrin böyüməsi dövrləri digər ekosistemlərə nisbətən təxminən iki ay sonra zirvəyə çatır.

Onlar həmçinin yay yağıntılarının daha çox olduğu qonşu quru ərazilərlə müqayisədə bitkilərin böyümə müddətində kəskin fərqlər nümayiş etdirirlər.

Mövsümi fəaliyyət nümunələrinin bu mürəkkəb qarışığı tədqiqatın əsas nəticələrindən birini izah edir, alimlər deyirlər: Aralıq dənizi iqlimi və qonşu quru ərazilər sinxronlaşdırılmamış mövsümi fəaliyyətin qaynağıdır.

Sadə dillə desək, bunlar qonşu yerlərin əhəmiyyətli dərəcədə fərqli mövsümi dövrlərə malik ola biləcəyi bölgələrdir. Bu hadisələr hələ də zəif başa düşülür, lakin müstəsna biomüxtəlifliyin bu bölgələrində növlərin yayılması üçün əsas ola bilər.

Alimlərin ilkin məqsədi mövsümi nümunələrin sinxronlaşdırılmadığı dünyanın bölgələrini müəyyən etmək idi.

Alimlərin tapıntıları göstərir ki, onlar Yer kürəsinin bir çox biomüxtəliflik qaynar nöqtələri ilə - çoxlu sayda bitki və heyvan növlərinin olduğu yerlərlə üst-üstə düşür.

Komanda hesab edir ki, bu təsadüf olmaya bilər. Bu bölgələrdə, mövsümi bitki artım dövrləri qonşu yerlər arasında sinxronizasiya olunmadığı üçün mövsümi resurs əlçatanlığı da sinxronizasiya oluna bilər.

Bu, bir çox növlərin mövsümi reproduktiv dövrlərinə təsir edə bilər və ekoloji və təkamül nəticələri dərin ola bilər. Bunlardan biri odur ki, reproduktiv dövrləri sinxron olmayan populyasiyaların bir-birinə qarışma ehtimalı daha azdır. Nəticə etibarilə, bu populyasiyaların genetik cəhətdən ayrılacağı və hətta sonda ayrı-ayrı növlərə ayrılacağı proqnozlaşdırılır.

Əgər bu, hər hansı bir zamanda növlərin hətta kiçik bir faizində baş versəydi, bu bölgələr uzunmüddətli perspektivdə böyük biomüxtəlifliyin mənbəyi olardı. Məkan və zaman boyunca mövsümi nümunələri başa düşmək təkamül biologiyasından daha çox vacibdir.

Məlumatlar heyvanların hərəkətinin ekologiyasını, iqlim dəyişikliyinin növlərə və ekosistemlərə təsirlərini, kənd təsərrüfatı və digər insan fəaliyyətlərinin coğrafiyasını anlamaq üçün də vacibdir.

Nazlı Almuradova