Icma.az
close
up
RU
Yuxuda gəzərkən törədilən cinayət: Kim məsuliyyət daşıyır?

Yuxuda gəzərkən törədilən cinayət: Kim məsuliyyət daşıyır?

Icma.az, Moderator.az saytından verilən məlumata əsaslanaraq xəbər yayır.

Tibb elmində "somnambulizm", xalq arasında isə "lunatizm", yəni "yuxuda gəzmə" adlı xəstəlik insanın dərin yuxu fazasında olarkən şüursuz şəkildə müxtəlif hərəkətlər etməsi ilə xarakterizə olunan nevroloji bir vəziyyətdir. Bu vəziyyətdə olan şəxs ayağa qalxa, yeriyə və hətta mürəkkəb kombinasiyalı hərəkətlər edə bilər. Bu cür şəxslər ətrafındakı hadisələri şüurlu şəkildə qavramır, oyanandan sonra isə etdiyi hərəkətləri xatırlamır. Çünki onlarda beynin şüurlu qərarvermə mexanizmi aktiv olmur.

Yuxuda gəzən insanlar bəzən özlərinə və başqalarına zərər yetirə bilirlər. Bəs belə olduğu halda zərər yetirən şəxsə cəza tətbiq edilirmi? 

Mövzu ilə bağlı hüquqşünas Yunis Xəlilov Moderator.az-a danışdı. 

"Gecənin qaranlığında baş verən, insanın öz şüurundan asılı olmadan törətdiyi hadisələr hüququn sərt cəzalarını işə salmalıdırmı? 

Ümumiyyətlə, hüquqi baxımdan məsuliyyət üçün əsas şərtlərdən biri şəxsin şüurlu hərəkət etməsidir. Somnambulizm halında isə bu yoxdur. Bu vəziyyət bir sıra hüquq sahələrində ciddi sualların cavablandırılmasını tələb edir. Gəlin, ilk olaraq məsələyə cinayət hüququ aspektindən yanaşaq.

Cinayət hüquq elmində məlumdur ki, məsuliyyət üçün əsas iki element tələb olunur:

Bunlardan birincisi, fiziki element ("actus reus"), yəni qanunla qadağan edilmiş hərəkətin baş verməsidir. Digəri isə psixoloji element ("mens rea"), yəni şəxsin hərəkətinin fərqində olması və onu qəsdən və ya ehtiyatsızlıqdan törətməsidir.

Məsələyə bu prizmadan baxdıqda, aydın görmək olar ki, yuxuda olan şəxs şüurlu qərar  vermədiyi üçün "mens rea", yəni təqsirin qəsd və ya ehtiyatsızlıq formalarından heç biri mövcud olmur. Buna görə də bir çox hüquq sistemlərində yuxuda törədilmiş cinayətlərə görə məsuliyyət ya istisna edilir, ya da bununla bağlı spesifik hallar nəzərdə tutulur.

Yuxuda cinayət törətmə hallarına dair dünya təcrübəsində maraqlı hadisələr baş vermişdir. Məsələn, Kanadada 1992-ci ildə Kenneth Parks adlı şəxs yuxuda gəzən zaman qayınanasını öldürmuş, qayınatasını isə yaralamışdır. Bu işlə bağlı keçirilən məhkəmə prosesində hakimlər onu somnambulizm səbəbindən öz hərəkətlərini idarə edə bilmədiyi üçün günahsız hesab edərək onun barəsində bəraət hökmü çıxarmışdır.

ABŞ-da isə Broughton adlı şəxs 1846-cı ildə yuxuda gəzərkən başqa birini öldürmüşdür. Məhkəmə bu işdə də şəxsi günahsız hesab etmişdir.

İngiltərədə 2003-cü ildə Jules Lowe adlı șəxs öz 83 yaşlı atasını döyərək öldürmüş,  hadisədən sonra atasının ölümünü xatırlamadığını və həmin gecə somnambuliz epizodu yaşadığını bildirmişdir. Tibbi ekspertiza onun həqiqətən somnambulizmə meyilli olduğunu təsdiqlədiyinə görə məhkəmə təqsirləndirilən şəxsi cinayət məsuliyyətindən azad etmiş, onu məcburi psixiatrik müalicəyə göndərməyi qət etmişdir.

Ümumiyyətlə, yuxuda gəzərkən cinayət əməli törətmək hüquq sistemlərindən asılı olaraq müxtəlif cür qiymətləndirilir. Məsələn, anglo-sakson hüquq sistemində (ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya) əgər somnambulizm tibbi fakt kimi sübut olunarsa, şəxs məsuliyyətdən azad edilə bilər. Kontinental Avropa hüququ sistemli ölkələrdə (Fransa, Almaniya, İtaliya və s.) isə əgər yuxuda gəzən şəxs potensial təhlükəlidirsə, cinayət məsuliyyəti olmasa da, məcburi tibbi nəzarət tətbiq edilə bilər. Dini hüquq sistemi olan islam hüququna gəldikdə, qeyd edək ki, niyyət (qəsd) əsas olduğu üçün yuxuda törədilən cinayətlər  məsuliyyət yaratmır.

Qeyd edək ki, bu tip cinayət işlərində vəkillər "yuxuda idim" arqumentini irəli sürsələr də, bu, hər bir halda yalnız tibbi ekspertiza ilə təsdiqləndikdə qəbul edililməlidir.

Yuxuda gəzmə zamanı başqa şəxsə zərər vurma halını mülki hüquq sahəsi gözü ilə də qiymətləndirmək lazımdır. Məsələn, tutaq ki, somnambul şəxs kiminsə əmlakına zərər verərsə, məhkəmə bu hadisəni mülki məsuliyyət kontekstində dəyərləndirə, cavabdehə zərərçəkmişə vurduğu zərərə görə kompensasiya ödəmək öhdəliyi müəyyən edə bilər.

Bundan başqa, təcrübədə somnambulizm bəzi sığorta müqavilələrində "istisna hallar" sırasına daxil edilir və belə vəziyyətlərdə kompensasiya verilməməsi nəzərdə tutulur.

Yuxuda gəzmə ailə hüququ sahəsində də müəyyən məsələlərə təsir edə bilir. Belə ki, somnambulizmi olan şəxslər bəzən boşanma və qəyyumluq işlərində əsas arqument kimi  istifadə edilə bilər. Məsələn, bir valideynin somnambul olduğu üçün uşağın təhlükəsizliyini təmin edə bilmədiyini iddia predmetinə daxil edilə bilər.

Beləliklə, sonda deyə bilərik ki, somnambulizm və hüquq arasındakı sərhəd incə və mürəkkəbdir. Hüquq sistemi üçün əsas problem ondan ibarətdir ki, cinayət məsuliyyəti üçün iradə və niyyət əsas amillərdən biridir. Lakin yuxuda gəzən şəxslər hərəkətlərini şüurlu şəkildə idarə etmədiklərindən, onların məsuliyyətini müəyyən etmək hüquq qarşısında ciddi suallar yaradır.

Belə olduqda isə bu hüquqi dilemma cəmiyyət üçün vacib bir məsələni gündəmə gətirir: Hüquq sistemləri iradəsiz hərəkətləri necə qiymətləndirməlidir? Cinayət yalnız niyyətə əsaslanır, yoxsa nəticələr daha önəmlidir? Hesab edirik ki, texnologiyanın və tibbi biliklərin inkişafı ilə gələcəkdə somnambulizmin hüquqi aspektləri daha  dərindən araşdırılmalı və qanunvericilikdə bu kimi hallar üçün daha dəqiq mexanizmlər yaradılmalıdır".

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:254
embedMənbə:https://moderator.az
archiveBu xəbər 04 Fevral 2025 15:43 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see309

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see301

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see268

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see248

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see248

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see247

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see240

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see232

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see230

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see225

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see206

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see205

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see204

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see203

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see203

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see198

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see197

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see195

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see191

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see181
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri