Icma.az
close
up
RU
Yuxuda gəzərkən törədilən cinayət: Kim məsuliyyət daşıyır?

Yuxuda gəzərkən törədilən cinayət: Kim məsuliyyət daşıyır?

Icma.az, Moderator.az saytından verilən məlumata əsaslanaraq xəbər yayır.

Tibb elmində "somnambulizm", xalq arasında isə "lunatizm", yəni "yuxuda gəzmə" adlı xəstəlik insanın dərin yuxu fazasında olarkən şüursuz şəkildə müxtəlif hərəkətlər etməsi ilə xarakterizə olunan nevroloji bir vəziyyətdir. Bu vəziyyətdə olan şəxs ayağa qalxa, yeriyə və hətta mürəkkəb kombinasiyalı hərəkətlər edə bilər. Bu cür şəxslər ətrafındakı hadisələri şüurlu şəkildə qavramır, oyanandan sonra isə etdiyi hərəkətləri xatırlamır. Çünki onlarda beynin şüurlu qərarvermə mexanizmi aktiv olmur.

Yuxuda gəzən insanlar bəzən özlərinə və başqalarına zərər yetirə bilirlər. Bəs belə olduğu halda zərər yetirən şəxsə cəza tətbiq edilirmi? 

Mövzu ilə bağlı hüquqşünas Yunis Xəlilov Moderator.az-a danışdı. 

"Gecənin qaranlığında baş verən, insanın öz şüurundan asılı olmadan törətdiyi hadisələr hüququn sərt cəzalarını işə salmalıdırmı? 

Ümumiyyətlə, hüquqi baxımdan məsuliyyət üçün əsas şərtlərdən biri şəxsin şüurlu hərəkət etməsidir. Somnambulizm halında isə bu yoxdur. Bu vəziyyət bir sıra hüquq sahələrində ciddi sualların cavablandırılmasını tələb edir. Gəlin, ilk olaraq məsələyə cinayət hüququ aspektindən yanaşaq.

Cinayət hüquq elmində məlumdur ki, məsuliyyət üçün əsas iki element tələb olunur:

Bunlardan birincisi, fiziki element ("actus reus"), yəni qanunla qadağan edilmiş hərəkətin baş verməsidir. Digəri isə psixoloji element ("mens rea"), yəni şəxsin hərəkətinin fərqində olması və onu qəsdən və ya ehtiyatsızlıqdan törətməsidir.

Məsələyə bu prizmadan baxdıqda, aydın görmək olar ki, yuxuda olan şəxs şüurlu qərar  vermədiyi üçün "mens rea", yəni təqsirin qəsd və ya ehtiyatsızlıq formalarından heç biri mövcud olmur. Buna görə də bir çox hüquq sistemlərində yuxuda törədilmiş cinayətlərə görə məsuliyyət ya istisna edilir, ya da bununla bağlı spesifik hallar nəzərdə tutulur.

Yuxuda cinayət törətmə hallarına dair dünya təcrübəsində maraqlı hadisələr baş vermişdir. Məsələn, Kanadada 1992-ci ildə Kenneth Parks adlı şəxs yuxuda gəzən zaman qayınanasını öldürmuş, qayınatasını isə yaralamışdır. Bu işlə bağlı keçirilən məhkəmə prosesində hakimlər onu somnambulizm səbəbindən öz hərəkətlərini idarə edə bilmədiyi üçün günahsız hesab edərək onun barəsində bəraət hökmü çıxarmışdır.

ABŞ-da isə Broughton adlı şəxs 1846-cı ildə yuxuda gəzərkən başqa birini öldürmüşdür. Məhkəmə bu işdə də şəxsi günahsız hesab etmişdir.

İngiltərədə 2003-cü ildə Jules Lowe adlı șəxs öz 83 yaşlı atasını döyərək öldürmüş,  hadisədən sonra atasının ölümünü xatırlamadığını və həmin gecə somnambuliz epizodu yaşadığını bildirmişdir. Tibbi ekspertiza onun həqiqətən somnambulizmə meyilli olduğunu təsdiqlədiyinə görə məhkəmə təqsirləndirilən şəxsi cinayət məsuliyyətindən azad etmiş, onu məcburi psixiatrik müalicəyə göndərməyi qət etmişdir.

Ümumiyyətlə, yuxuda gəzərkən cinayət əməli törətmək hüquq sistemlərindən asılı olaraq müxtəlif cür qiymətləndirilir. Məsələn, anglo-sakson hüquq sistemində (ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya) əgər somnambulizm tibbi fakt kimi sübut olunarsa, şəxs məsuliyyətdən azad edilə bilər. Kontinental Avropa hüququ sistemli ölkələrdə (Fransa, Almaniya, İtaliya və s.) isə əgər yuxuda gəzən şəxs potensial təhlükəlidirsə, cinayət məsuliyyəti olmasa da, məcburi tibbi nəzarət tətbiq edilə bilər. Dini hüquq sistemi olan islam hüququna gəldikdə, qeyd edək ki, niyyət (qəsd) əsas olduğu üçün yuxuda törədilən cinayətlər  məsuliyyət yaratmır.

Qeyd edək ki, bu tip cinayət işlərində vəkillər "yuxuda idim" arqumentini irəli sürsələr də, bu, hər bir halda yalnız tibbi ekspertiza ilə təsdiqləndikdə qəbul edililməlidir.

Yuxuda gəzmə zamanı başqa şəxsə zərər vurma halını mülki hüquq sahəsi gözü ilə də qiymətləndirmək lazımdır. Məsələn, tutaq ki, somnambul şəxs kiminsə əmlakına zərər verərsə, məhkəmə bu hadisəni mülki məsuliyyət kontekstində dəyərləndirə, cavabdehə zərərçəkmişə vurduğu zərərə görə kompensasiya ödəmək öhdəliyi müəyyən edə bilər.

Bundan başqa, təcrübədə somnambulizm bəzi sığorta müqavilələrində "istisna hallar" sırasına daxil edilir və belə vəziyyətlərdə kompensasiya verilməməsi nəzərdə tutulur.

Yuxuda gəzmə ailə hüququ sahəsində də müəyyən məsələlərə təsir edə bilir. Belə ki, somnambulizmi olan şəxslər bəzən boşanma və qəyyumluq işlərində əsas arqument kimi  istifadə edilə bilər. Məsələn, bir valideynin somnambul olduğu üçün uşağın təhlükəsizliyini təmin edə bilmədiyini iddia predmetinə daxil edilə bilər.

Beləliklə, sonda deyə bilərik ki, somnambulizm və hüquq arasındakı sərhəd incə və mürəkkəbdir. Hüquq sistemi üçün əsas problem ondan ibarətdir ki, cinayət məsuliyyəti üçün iradə və niyyət əsas amillərdən biridir. Lakin yuxuda gəzən şəxslər hərəkətlərini şüurlu şəkildə idarə etmədiklərindən, onların məsuliyyətini müəyyən etmək hüquq qarşısında ciddi suallar yaradır.

Belə olduqda isə bu hüquqi dilemma cəmiyyət üçün vacib bir məsələni gündəmə gətirir: Hüquq sistemləri iradəsiz hərəkətləri necə qiymətləndirməlidir? Cinayət yalnız niyyətə əsaslanır, yoxsa nəticələr daha önəmlidir? Hesab edirik ki, texnologiyanın və tibbi biliklərin inkişafı ilə gələcəkdə somnambulizmin hüquqi aspektləri daha  dərindən araşdırılmalı və qanunvericilikdə bu kimi hallar üçün daha dəqiq mexanizmlər yaradılmalıdır".

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:275
embedMənbə:https://moderator.az
archiveBu xəbər 04 Fevral 2025 15:43 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see380

Parisdə bugünkü etirazlara 21 mindən çox şəxs qatılıb

21 Noyabr 2026 21:24see251

Dünya iqtisadiyyatı təhlükə qarşısındadır KİV

22 Noyabr 2026 07:02see245

Azərbaycanda regional tədris mərkəzinin yaradılması Dünya Bankı ilə müzakirə edilib

21 Noyabr 2026 15:42see244

BOKT nin rəhbərliyinə təyinat olub

21 Noyabr 2026 14:31see242

Ekspert: Dövlət idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycan iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətini artırır

21 Noyabr 2026 17:24see241

Fermer ucuz satır, alıcı baha alır: Qiymət fərqi harada yaranır?

21 Noyabr 2026 14:38see239

Qızıl gələn il ucuzlaşacaq

21 Noyabr 2026 16:40see236

Mehriban Əliyeva və qızlarından Vyetnam mədəniyyətinə zərif ehtiram Foto

21 Noyabr 2026 15:21see235

La Liqa: Derbidə “sülh”

22 Noyabr 2026 00:06see234

Samvel Karapetyan: “Paşinyan müalicə olunmalıdır”

21 Noyabr 2026 17:14see228

Sumqayıtda gənc oğlan qətlə yetirilib

22 Noyabr 2026 04:55see220

SEPAH ABŞ nin hərbi bazalarını hədəf aldı

22 Noyabr 2026 00:43see217

Allah uzaq tutsun, amma müharibə bizim işimizdir Hakan Fidan

22 Noyabr 2026 02:18see217

İbrahim Kalın HƏMAS nümayəndə heyəti ilə Qəzzada atəşkəsi müzakirə etdi

22 Noyabr 2026 00:03see216

Türkiyə Super Liqası: “Qalatasaray” evdə sevindi

22 Noyabr 2026 00:13see216

2026 cı ilin sonunda almaq üçün ən sərfəli iPhone modelləri

21 Noyabr 2026 21:07see215

İran Bəhreyndə sənaye müəssisəsinə zərbə endirdi

22 Noyabr 2026 00:23see215

Ötən gün götürülən narkotik vasitələrin həcmi açıqlandı

21 Noyabr 2026 16:00see215

Milton qasırğası ABŞ də yaşayan azərbaycanlıların evlərini də vurdu

22 Noyabr 2026 07:05see211
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri