Zəngəzur dəhlizi Türkiyəyə effektiv yol açır

Avqustun 8-də ABŞ prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Vaşinqtonda Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev arasında görüş keçirilib və yekun sülh sazişinin çərçivəsini müəyyən edən birgə bəyannamə imzalanıb. Birgə bəyannamədə ən diqqətçəkən məqam Azərbaycan və Naxçıvanı birləşdirən Zəngəzur dəhlizinin 99 illik istismar hüququnun ABŞ-a verilməsidir.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Anadolu” yazıb.
Türkiyə agentliyinin təhlilində qeyd olunur:
Bu hissə ABŞ yönümlü Qərb iqtisadi sistemi üçün Mərkəzi Asiyaya giriş qapısı ola biləcək yeganə unikal magistraldır. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra yaranan potensial Azərbaycan və Ermənistan arasında siyasi gərginlik və bununla bağlı iqtisadi qeyri-müəyyənlik ilə məhdudlaşır.
Son zamanlar Mərkəzi Asiyada geosiyasi tarazlığın dəyişməsi Qərbin regiona marağını daha da artırıb. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin ağır siyasi və iqtisadi xərcləri Rusiyanın regiondakı ənənəvi təsirini ciddi şəkildə sarsıdıb.
Paralel olaraq, Çinin regionda getdikcə artan iqtisadi təsiri Mərkəzi Asiya türk respublikaları üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir, çünki o, regionda rolu getdikcə zəifləyən Rusiyaya alternativdir.
Üstəlik, Çinin Kəmər və Yol Təşəbbüsünün bir hissəsi kimi Avropaya uzanan mühüm infrastruktur layihələrinin regionda cəmləşməsi Çinin Rusiyanın boşaldığı məkanı doldurmasını daha da asanlaşdıra bilər. Bu vəziyyət qlobal rəqabət şəraitində Mərkəzi Asiyanın Çinin təsiri altına düşməsinin qarşısını almaq üçün ABŞ və onun Qərb müttəfiqlərini regionda daha fəal xarici siyasət yürütməyə vadar edir.
Son razılaşmaya əsasən istismar hüququ Amerika şirkətlərinə verilən Zəngəzur dəhlizi bu strategiyaya uyğun olaraq Qərbin Orta Asiyaya qədər uzanan forpostuna çevrilə bilər.
Qərb dünyasının Mərkəzi Asiyaya yenidən marağı Türkiyənin türk cümhuriyyətləri ilə çoxdan gözlənilən əlaqələrini inkişaf etdirmək üçün mühüm imkanlar açır. Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra Türkiyənin xarici siyasətinin prioritetinə çevrilən bu ölkələrlə münasibətlər hazırda arzuolunan səviyyədən uzaqdır. Bu, ilk növbədə, Rusiya və İranın regionda dominant təsiri ilə bağlıdır. Bu iki oyunçu tarixən region ölkələrini Türkiyə mərkəzli “Orta Dəhliz”dən daha çox öz ərazilərindən keçən Şimal və Cənub dəhlizlərindən istifadəyə təşviq etmək üçün diplomatiyada fəallıq göstəriblər.
Lakin Rusiya-Ukrayna müharibəsinin və İrana qarşı 12 günlük müharibənin dağıdıcı nəticələri Zəngəzur dəhlizinin açılmasına imkan yaradıb, Türkiyə üçün Orta Asiyaya effektiv yol açıb.
Saziş çərçivəsində dəhlizin istismar hüquqlarının Amerika şirkətlərinə verilməsi yaxın gələcəkdə öz təsirlərini bərpa edə biləcək Rusiya və İranın potensial dağıdıcı təşəbbüsləri ilə mübarizədə Türkiyənin strateji tarazlığını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirəcək.
Rusiya və İrandan gələn təhdidlərdən uzaq, fasiləsiz quru əlaqələrinin təmin etdiyi sabitlik ilə Türkiyə həm Mərkəzi Asiya bazarlarında təsirini artıra, həm də əhəmiyyətli iqtisadi faydalar əldə edə bilər. Bu, maliyyə faydalarından əlavə, Türkiyəyə türk cümhuriyyətləri ilə çoxdan gözlənilən sosial-iqtisadi inteqrasiyasını görünməmiş səviyyəyə çatdırmaq imkanı da verir. Bütün bu müsbət siqnallara baxmayaraq, Türkiyə baxımından bu prosesin tamamilə risk və təhdidlərdən azad olduğunu söyləmək çətindir.
Zəngəzur dəhlizində və türk respublikalarında ABŞ-nın təsir dairəsini genişləndirmək üçün konkret strateji əsaslar olsa da, xüsusilə ABŞ-dakı daxili siyasi təlatümlər və ölkənin yaşadığı mühüm institusional böhran nəzərə alınmaqla, bu addımların davamlılığı ciddi sual altında qalır. Belə əhəmiyyətli qeyri-müəyyənlik qarşısında Türkiyənin Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığı inkişaf etdirmək səyləri qaçılmaz olaraq uğursuzluğa düçar ola bilər.
Digər tərəfdən, ABŞ və Avropa İttifaqı (Aİ) kimi aparıcı oyunçular öz daxili siyasətlərində müəyyən nüfuzlu ünsürlərin təsiri ilə Türkiyəni Qərb və Mərkəzi Asiyada inteqrasiya prosesindən kənarlaşdırmağa cəhd edə bilərlər. Türkiyənin əhəmiyyətli coğrafi üstünlüyü bu fürsəti zəiflədə bilsə də, ABŞ və Yunanıstandakı İsrail lobbisi, eləcə də Aİ-dəki Kiprin yunan administrasiyasının rəhbərlik etdiyi ünsürlər Türkiyənin regionlararası inteqrasiyada payını mümkün qədər minimuma endirməyə çalışa bilərlər. Belə bir ssenari reallaşarsa, Zəngəzur dəhlizi Türkiyənin Orta Asiyaya açılan qapısı olmaqdan çıxa və Qərbin Türkiyə ilə Orta Asiya arasında ucaltdığı divara çevrilə bilər.
Zəngəzur dəhlizinin yeni statusu Türkiyəyə 30 ildən artıqdır gözlədiyi fürsəti verir, lakin onun həyata keçirilməsi yalnız fəal, çoxşaxəli və ardıcıl diplomatiya ilə mümkün olacaq.
Y. QACAR