ABŞ da seçki marafonu qlobal siyasətin də yönünü dəyişir

Kapitolidəki qarşıdurma Vaşinqtonun Bakı siyasətinə təsir edəcəkmi?

ABŞ Konqresində dərinləşən siyasi qarşıdurma ölkənin həm daxili idarəçilik modelinə, həm də xarici siyasət istiqamətlərinə təsir göstərir. Demokratlar və respublikaçılar arasındakı ideoloji qarşıdurma artıq institusional durğunluq səviyyəsinə yüksəlir. Bu proses administrasiyanın operativ manevr imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıraraq böhranlı situasiyalarda çevik qərarların qəbul edilməsini qeyri-mümkün edir.

Nümayəndələr Palatası və Senat daxilində qeydə alınan səsvermə göstərir ki, qanun layihələrinin qəbulunda kompromis tapmaq ehtimalı tarixi minimuma enir. İki əsas siyasi düşərgə arasındakı strateji fikir ayrılığı, sadəcə, vergi siyasəti, yaxud sosial proqramlarla çərçivələnmir, eyni zamanda, milli təhlükəsizlik doktrinasının təməl prinsiplərini, müdafiə xərclərini, qlobal müttəfiqlik münasibətlərini əhatə edir.

Qütbləşmə prosesi yalnız iki partiyanın toqquşması ilə sərhədlənmir, eyni zamanda, fraksiyaların daxili strukturunda kəskin parçalanma müşahidə olunur. Demokratlar Partiyası daxilində mərkəzçi-mötədil xətt ilə mütərəqqi liberal-sol qanad arasında geosiyasi prioritetlər baxımından fərqli mövqelər sürətlə dərinləşir. Konqres mütərəqqi qrupu xarici yardımların qeyd-şərtsiz insan hüquqları, habelə iqlim gündəliyinə bağlanmasını tələb etdiyi halda, mötədil qrup ənənəvi təhlükəsizlik ittifaqlarının, geoiqtisadi maraqların qorunmasına üstünlük verir. Respublikaçılar cəbhəsində isə populist mühafizəkar-sağ qanadla klassik neokonservativ xarici siyasət tərəfdarları arasında fasiləsiz mübarizə gedir. Nümayəndələr Palatasındakı radikal mühafizəkar qruplar xaricə ayrılan maliyyə paketlərinə, çoxtərəfli hərbi öhdəliklərə, beynəlxalq fondlara veto qoymaq təşəbbüsləri irəli sürürlər. Nəticədə hər iki partiya rəhbərliyi qruplaşma təzyiqləri səbəbindən xarici siyasət məsələlərində ardıcıl mövqe sərgiləməkdə çətinlik çəkir.

2026-cı ilin noyabr ayında keçiriləcək aralıq seçkiləri ərəfəsində qanunverici orqanda formalaşacaq yeni qüvvələr nisbəti Ağ Ev administrasiyasının beynəlxalq strategiyasını sınağa çəkəcək. Aralıq seçkilərinin nəticələri 120-ci Konqresin hər iki palatasında çoxluq balansını tamamilə dəyişdirmək qabiliyyətinə malikdir. Nəzarətin dəyişməsi Milli Müdafiə Səlahiyyətləri Aktı çərçivəsində ayrılan vəsaitlərin strukturuna, xarici hərbi yardım proqramlarına, beynəlxalq müqavilələrin ratifikasiya prosesinə həlledici təsir göstərir. Vaşinqtonun strateji tərəfdaşları ilə əlaqələrində sabitliyin qorunması məhz qanunvericilik orqanının maliyyə təsdiqlərindən asılı vəziyyətə düşür. Xüsusilə Dövlət Departamenti və Pentaqon vasitəsilə icra edilən təhlükəsizlik layihələri partiyadaxili çəkişmələrin əsas hədəfinə çevrilir.

Partiyaların radikal qanadları hərbi sənaye kompleksinə ayrılan maliyyənin qarşısını almaqla administrasiyanı daxili güzəştlərə məcbur etməyə çalışırlar. Həmin siyasi şantaj metodikası müttəfiq dövlətlərin müdafiə qabiliyyətinin zəifləməsinə yol açır. Tərəfdaş ölkələr uzaqmənzilli strateji planlaşdırma aparmaqda çətinlik çəkirlər, çünki Vaşinqtonun növbəti maliyyə ilində verəcəyi qərarlar qaranlıq qalır. Amerikanın qlobal güc proyeksiyası məhz maliyyə təsdiqlərinin ləngiməsi səbəbindən zədələnir. Belə vəziyyət beynəlxalq arenada yaranmış güc boşluğunun rəqib oxlar tərəfindən sürətlə doldurulmasına şərait yaradır.

Seçki kampaniyalarının maliyyələşdirilməsi prosesində lobbi qruplarının fəallığı qanunvericilərin xarici siyasət qərarlarına ciddi təzyiq rıçaqları formalaşdırır. Gələcək səsvermələrdə mühüm ştatlarda qazanılacaq uğurlar təkcə iqtisadi məsələləri əhatə etmir, eyni zamanda, ABŞ-ın Avrasiya, Yaxın Şərq, Hind-Sakit okean hövzəsində yürüdəcəyi strateji kursun cizgilərini müəyyənləşdirir. Namizədlərin xarici siyasət baxışları elektoratın rəğbətini qazanmaq məqsədilə kəskinləşir, radikallaşır və əksər hallarda obyektiv beynəlxalq reallıqlardan qopur.

Konstitusion səlahiyyətlərin bölgüsü baxımından Amerika diplomatiyası ikili strukturla idarə olunur. İcraedici hakimiyyət beynəlxalq danışıqları aparmaq və sazişləri imzalamaq hüququna malik olsa da, qanunverici orqan büdcə təxsisatları, sanksiya qanunvericiliyi, habelə təyinatların təsdiqi vasitəsilə diplomatik xətti məhdudlaşdırmaq gücünü saxlayır. Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsi və Nümayəndələr Palatasının Xarici İşlər Komitəsi administrasiyanın addımlarını daim nəzarətdə saxlayır. Qütbləşmə kəskinləşdikcə, qanunvericilər xarici siyasət qərarlarını seçici kütləsinə hesablanmış populist çıxışların tərkib hissəsinə çevirirlər.

* * *

Cənubi Qafqazın dəyişən geosiyasi mənzərəsi ABŞ-Azərbaycan strateji tərəfdaşlığının qanunverici məhdudiyyətlərdən necə təsirləndiyini aydın göstərir. 1992-ci il 24 oktyabr tarixində qəbul edilən “Azadlığa Dəstək Aktı”nın 907-ci düzəlişi ikitərəfli əlaqələrin inkişafında süni hüquqi-siyasi maneə funksiyasını yerinə yetirir. Sözügedən düzəliş Azərbaycan dövlətinə hökumətlərarası yardımların göstərilməsini məhdudlaşdıran qərəzli qanunvericilik aktıdır. 2001-ci il 11 sentyabr hadisələrindən sonra qlobal antiterror koalisiyası çərçivəsində Bakının göstərdiyi strateji dəstək nəticəsində Prezidentə 907-ci düzəlişin icrasını dayandırmaq səlahiyyəti verildi. Ağ Ev rəhbərləri hər il xüsusi sərəncamla həmin məhdudiyyəti aradan qaldıraraq təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı davam etdirdilər. Lakin məhdudiyyətin tam ləğv edilməməsi tərəfdaşlığın hüquqi əsaslarını siyasi konyunkturadan asılı saxlayır.

Son illər palatalar daxilində formalaşan radikal mövqelər və etnik diaspor dairələrinin təzyiqləri 907-ci düzəlişin dayandırılması prosesini açıq siyasi alver predmetinə çevirir. Bəzi dairələr Cənubi Qafqazdakı real təhlükəsizlik balansını nəzərə almadan qərəzli qətnamələr irəli sürürlər. 2023-cü il 15 noyabr tarixində Senat tərəfindən qəbul edilən “2023-cü il Ermənistanı Müdafiə Aktı” kimi qanunvericilik təşəbbüsləri prezidentin icranı dayandırmaq səlahiyyətini dondurmağa yönəlmiş addımlardır. Belə yanaşmalar Vaşinqtonun regional sülh prosesində obyektiv vasitəçilik potensialını sıradan çıxarır, həmçinin Cənubi Qafqazda formalaşan yeni təhlükəsizlik arxitekturasına mənfi təsir göstərir. Vaşinqtonun rasional dövlət maraqları Xəzər regionunda etibarlı tərəfdaşlıq əlaqələrinin gücləndirilməsini tələb edir. Konqresdəki süni baryerlər isə hərbi-dəniz təhlükəsizliyi, sərhəd mühafizəsi, kiber müdafiə, kritik infrastrukturun qorunması sahəsində müştərək layihələrin icrasını ləngidir.

Mövcud problemlərin həlli yolunda atılacaq ilk addım qanunverici hakimiyyətlə icraedici qolu arasındakı konsensusun təmin olunmasından keçir. Diplomatiya idarəsi təcridolunmuş qərarların verilməsinin qarşısını alacaq əsaslı fəaliyyətini tam tərəfsiz formata gətirməlidir. Obyektiv strateji təhlil göstərir ki, Azərbaycanın regionda oynadığı sabitləşdirici rol Vaşinqtonun uzaq hədəfləri ilə tam uzlaşır. Siyasi realizm doktrinasının yenidən aktuallaşması 2026-cı il noyabr seçkilərindən sonrakı siyasi arxitekturada əsas paradiqma olmalıdır. Yalnız bu halda qlobal tərəfdaşlar Vaşinqtonun sözünün arxasında möhkəm dayandığına əminlik hiss edəcəklər. Real addımların atılması artıq ləngidilməməli, bölgədə yaranan boşluqlar qətiyyətli təşəbbüslərlə doldurulmalıdır.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ