Alimlər kişi və qadınların reproduktivliyi üçün yeni təhlükə tapdılar: Birbaşa uşağa keçir

Alimlər kişi və qadınların fertilliyi, həmçinin normal hamiləlik üçün yeni təhlükə barədə xəbərdarlıq edirlər. Son zamanlar çox danışılan mikroplastiklə yanaşı, nəsil sağlamlığına təsir edə biləcək başqa maddə də var – ftalatlar. Bunlar plastikləri daha yumşaq və elastik etmək üçün əlavə edilən kimyəvi birləşmələrdir.

Qaynarinfo bu barədə The Washington Post-a istinadla xəbər verir.

Ftalatlar nədir?

Ftalatlar vinil döşəmə örtüklərində, vanna otağı pərdələrində, bağ şlanqlarında, tibbi borucuq və qan torbalarında olur. Onlardan kosmetika, ətir və qablaşdırmada da istifadə edilir. İnsanların əksəriyyəti bu kimyəvi maddələrə əsasən qida vasitəsilə məruz qalır, çünki yüksək dərəcədə emal olunmuş məhsullar plastik qablaşdırma ilə təmasda olur. ABŞ-da demək olar ki, hər kəsin qanında və ya sidiyində ftalatlar aşkarlanır.

Niyə zərərlidir?

Ftalatlar ''endokrin pozucular'' adlanan kimyəvi maddələr qrupuna daxildir. Onlar orqanizmdə hormonların normal fəaliyyətinə müdaxilə edir. Bu maddələr xüsusən döl üçün təhlükəlidir, çünki dölün inkişafı tamamilə hormonlardan asılıdır.

Əgər hamilə qadının bədəninə ftalatlar düşərsə, onlar dərhal körpəyə keçir. Plasenta heç bir qoruma təmin etmir. 1990-cı illərdən etibarən aparılan tədqiqatlar göstərib ki, ftalatlara məruz qalan erkək döl və ya heyvan balalarında xayaların enməməsi, cinsiyyət üzvlərinin deformasiya olunması və qısaldılmış anogenital məsafə (AGD) kimi qüsurlar yaranır. Bu əlamətlər ''ftalat sindromu'' adlanır.

Qısaldılmış AGD aşağı sperma sayı, testosteron çatışmazlığı və sonsuzluqla əlaqələndirilir. 1973–2018-ci illərdə kişilərdə sperma miqdarı hər il orta hesabla 1,2% azalıb, ümumilikdə 45 ildə 50%-ə yaxın düşüb.

Digər tədqiqatlar göstərib ki, ftalatlara məruz qalma yalnız reproduktiv sistemə deyil, həm də beynin inkişafına təsir edir. Məsələn, Norveçdə aparılan bir araşdırma anaların qanında yüksək ftalat səviyyəsi ilə uşaqlarda diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (RDUH) arasında əlaqə aşkar edib. Nyu Yorkdakı araşdırma isə uşaqlarda orta hesabla 7 bal daha aşağı IQ ilə bağlılıq tapıb.

Ən təhlükəli dövr

Ftalatların təsiri xüsusilə hamiləliyin ilk trimestrində kritikdir – qadın hələ hamilə olduğunu anlamadan əvvəl. Bu dövrdə hormonlar dölün gələcək inkişaf senarisini müəyyənləşdirir. Ftalatlar isə testosteron istehsalını bloklayaraq kişi anatomiyasının normal formalaşmasına mane ola bilər. Nəticədə xayaların enməməsi və ya sidik kanalının qeyri-normal yerləşməsi kimi qüsurlar yarana bilər.

Araşdırmalar göstərib ki, ftalatlara yüksək səviyyədə məruz qalma vaxtından əvvəl doğuş riskini 12–16% artırır. ABŞ-da bu, hər il təxminən 56 min vaxtından əvvəl doğuş deməkdir.

Mübahisələr və sənaye mövqeyi

Bəzi alimlər hesab edir ki, heyvan təcrübələrinin nəticələrini insanlara tam tətbiq etmək olmaz. Digərləri isə sübutların yığılmasının artıq gözardı edilə bilməyəcək qədər güclü olduğunu deyirlər.

Kimya sənayesi isə bildirir ki, ftalatlar plastik və tibbi cihaz istehsalında mühüm rol oynayır. Onların həyat qurtaran funksiyaları olduğunu vurğulayırlar. ABŞ-da yalnız uşaq oyuncaqlarında bəzi ftalatlar qadağan edilib, lakin ərzaqla təmasda olan materiallarda istifadəsi hələ də icazəlidir.

Alimlərin xəbərdarlığı

Bir çox mütəxəssislər dövlət qurumlarını hərəkətsizlikdə günahlandırır. 2018-ci ilə dair hesablamalarda ftalatların ABŞ-da təxminən 100 min əlavə kişi sonsuzluğuna səbəb olduğu qeyd edilib.

Toksikoloq Linda Birnbaum deyir: ''Mən ehtiyat prinsipinə inanıram: əgər narahatedici sübutlar varsa, hərəkət etmək lazımdır. Ölüləri görməyi gözləmək lazım deyil''.

Alpər