Amerika Prometeyi : O dünyanı məhv, yoxsa xilas eləmişdi?

Kulis.az "Günün kitabı" layihəsindən Kay Börd və Martin Şervinin "Amerika Prometeyi: C. Robert Oppenheymerin zəfəri və faciəsi" kitabı haqqında materialı təqdim edir.

Gəlin, bir adam təsəvvür edək. O, tanrılardan odu oğurlayıb insanlara verir. Ancaq bu od insanları isitmək üçün deyil, yandırmaq, külə çevirmək üçündür. Qədim yunan mifi olan Prometey əfsanəsi XX əsrdə yeni və daha qorxunc formada yenidən canlandı. Bu dəfə baş qəhrəman Yulius Robert Oppenheymer idi. Kay Börd və Martin Şervinin birlikdə qələmə aldığı, 2006-cı ildə onlara nüfuzlu "Pulitzer" mükafatını qazandıran "Amerika Prometeyi: C. Robert Oppenheymerin zəfəri və faciəsi" kitabı məhz bu mürəkkəb, ziddiyyətli və möhtəşəm hekayədən bəhs edir.

Bu kitab təkcə quru bir elmi bioqrafiya yox, bütöv bir dövrün psixoloji anatomiyasıdır. Martin Şervin bu əsər üzərində düz 25 il işləyib. Minlərlə səhifəlik FTB (FBI) sənədləri, məxfi dövlət arxivləri, alimin dostları, həmkarları və düşmənləri ilə edilən yüzlərlə müsahibə... Şervin materialların bolluğu içində o qədər boğulmuşdu ki, dostu Kay Börd ona qoşulmasaydı, bəlkə də bu kitab heç vaxt işıq üzü görməyəcəkdi. Onlar birgə Oppenheymerin mürəkkəb xarakterini zərrə-zərrə inşa ediblər. Əsəri oxuduqca hiss edirsən ki, cümlələr incəliklə seçilib, faktlar isə bədii əsər axıcılığında təqdim olunur.

Kitabda Oppenheymerin gəncliyi çox detallı təsvir olunur. O, laboratoriyaya qapanmış tipik bir fizik deyildi. Şərq fəlsəfəsinə, qədim dillərə və ədəbiyyata aşiq idi. Sanskrit dilini öyrənir, orijinaldan "Bhaqavad Qita"nı oxuyur, T.S. Eliotun şeirləri ilə nəfəs alırdı. Kembricdə oxuyarkən ağır depressiyaya düşüb müəlliminin almasına zəhər qatacaq qədər psixoloji sarsıntılar keçirən o sarsaq və emosional gənc, necə oldu ki, tarixin ən böyük və qəddar layihəsinə rəhbərlik etdi? Börd və Şervin bu psixoloji transformasiyanı çox ustalıqla, sanki bir Dostoyevski romanı kimi təsvir edirlər.

Qadınlarla münasibəti də kitabda xüsusi xətlə gedir. Onun ilk böyük sevgisi, kommunist partiyasının üzvü olan psixiatr Cin Tatlokla ehtiraslı və fırtınalı münasibəti kitabda ən incə detallarına qədər yer alıb. Cinin faciəvi intiharı Oppenheymerin ömrünün sonuna qədər ürəyində daşıdığı ən ağır yaralardan biri olur. Digər tərəfdən, həyat yoldaşı Kitti Oppenheymer... Alkoqolizmlə mübarizə aparan, lakin məhkəmə proseslərində ərinin yanında qaya kimi duran, iti zəkalı, sərt bir qadın obrazı oxucunu heyran edir.

Kitabın ən diqqətçəkən hissəsi "Manhetten layihəsi"dir. General Lesli Qrovs bütün təhlükəsizlik qaydalarına zidd olaraq solçu fikirlərinə görə şübhəli bilinən, hətta heç bir Nobel mükafatı belə olmayan Oppenheymeri bu layihəyə rəhbər təyin edir. Kitabda Los-Alamos səhrasında yaradılan o qapalı qəsəbənin ab-havası, dünyanın dörd bir yanından gəlmiş alimlərin eqo toqquşmaları, Oppenheymerin inanılmaz xarizması ilə yüzlərlə dahini bir məqsəd ətrafında birləşdirməsi xırda detallarına qədər izah edilir. O, sadəcə bir alim yox, həm də mahir bir dirijor, insan psixologiyasını bilən bir lider idi.

1945-ci il 16 iyul. "Triniti" sınağı. Nyu-Meksiko səhrasında o dəhşətli göbələk buludu göyə qalxanda Oppenheymerin ağlından qədim hind eposu keçir:

"Mən indi Ölüməm, dünyaları məhv edənəm".

Kitab bu anı bir elmi zəfər kimi deyil, insanın ruhunun parçalanması, dünyanın isə məsumiyyətini itirməsi kimi təqdim edir. Yaponiyaya atılan bombalardan, Naqasaki və Xirosimada on minlərlə insanın külə dönməsindən sonra Oppenheymerin Oval Kabinetdə əllərinə baxıb Prezident Trumenə "Mən əllərimdə qan görürəm" deməsi Trumenin isə onu "sulu gözlü alim" adlandıraraq otaqdan qovması səhnəsi müəlliflərin qələmində epik bir qüdrətlə təsvir olunur.

Börd və Şervin kitabın sonuncu hissəsini amansız bir siyasi trillerə çevirirlər. Məşhur Hokon Şevalye insidenti Oppenheymerin həyatını alt-üst edir. Yaxın dostunun ona etdiyi qısa bir casusluq təklifi və Oppenheymerin bu barədə hökumətə gec məlumat verməsi illər sonra onun edam fərmanına çevrilir.

1954-cü ilin məlum dinləmələri... "Soyuq müharibə"nin və Makkartizmin paranoik mühitində Amerikanın ən məşhur alimi necə rus casusu olmaqda ittiham edildi? Atom Enerjisi Komissiyasının rəhbəri Lyuis Ştraussun şəxsi kinindən və hiyləgər intriqalarından, məşhur fizik Edvard Tellerin məhkəmədəki xəyanətindən detallı şəkildə bəhs olunur. Kitab aydın şəkildə sübut edir ki, Amerika dövləti öz Prometeyini eynilə Zevs kimi cəzalandırdı: onu mənəvi qayaya zəncirləyib, hər gün qara ciyərini qartallara yedirtdilər. Oppenheymerin təhlükəsizlik icazəsi ləğv edildi və o, bütün ömrünü həsr etdiyi dövlət tərəfindən ictimaiyyət qarşısında alçaldıldı.

"Amerika Prometeyi" təkcə bir adamın həyat hekayəsi deyil. Bu, elmlə siyasətin, əxlaqla vəzifənin toqquşduğu dəhşətli bir epopeyadır. Kristofer Nolanın eyniadlı filmi çəkərkən masasının üstündən əskik etmədiyi bu monumental əsər bizə çox acı bir həqiqəti pıçıldayır: Bəzən ən böyük zəkalar bəşəriyyəti xilas etmək istəyərkən ən böyük fəlakətlərin qapısını açır, qarşılığını isə öz vicdanları və ruhları ilə ödəyirlər. Cümlələr axıcı, süjet bir roman qədər gərgin, reallıq isə sümükləri sızıldadacaq qədər dəhşətlidir. Oppenheymeri oxumaq və anlamaq əslində, XX əsrin qanlı və paranoik tarixini anlamaqdır.