Ankara sammiti: NATO hansı yolu seçəcək?

İyulun əvvəlində Ankarada keçiriləcək NATO sammiti təkcə növbəti diplomatik görüş deyil. Son illərin geosiyasi prosesləri fonunda bu zirvə alyansın gələcək təhlükəsizlik strategiyasını müəyyən edə biləcək əsas platformalardan biri kimi qiymətləndirilir.

Ukrayna müharibəsinin uzanması, Yaxın Şərqdə qeyri-sabitliyin davam etməsi, Çinin hərbi və iqtisadi təsirinin artması, eləcə də Avropa ölkələrinin müdafiə xərclərini artırmaq məcburiyyətində qalması NATO daxilində yeni yanaşmaların formalaşmasına səbəb olub.

Son aylarda alyans rəhbərliyi və üzv dövlətlərin liderləri müdafiə büdcələrinin artırılması, hərbi istehsal gücünün genişləndirilməsi və kollektiv müdafiə mexanizmlərinin yenilənməsi barədə ardıcıl açıqlamalar verirlər. ABŞ administrasiyası Avropa müttəfiqlərindən daha çox məsuliyyət götürməyi tələb edir. Digər tərəfdən, Avropa ölkələri artıq Rusiyanı uzunmüddətli təhlükəsizlik riski kimi qəbul edir və buna uyğun hərbi planlaşdırma aparırlar. Belə şəraitdə Ankara sammitində qəbul ediləcək qərarlar yalnız NATO ölkələri üçün deyil, bütövlükdə Avro-Atlantik təhlükəsizlik sistemi üçün əhəmiyyət daşıyacaq.

Bu sammitin əsas gündəm mövzularından biri Ukraynaya dəstəyin gələcək formatıdır. Müharibənin beşinci ilinə yaxınlaşdığı bir vaxtda alyans daxilində fərqli yanaşmalar mövcuddur. Bir qrup ölkə Kiyevə hərbi dəstəyin daha da artırılmasının tərəfdarıdır. Digər qrup isə hesab edir ki, sonsuz silah yardımı münaqişəni uzatmaqla yanaşı, NATO ilə Rusiya arasında birbaşa qarşıdurma riskini də yüksəldə bilər. Məhz buna görə sammitdə həm hərbi yardımın davam etdirilməsi, həm də mümkün diplomatik mexanizmlərin müzakirə olunacağı gözlənilir.

Digər mühüm məsələ müdafiə xərclərinin artırılmasıdır. Son illər Avropa dövlətləri müdafiə sənayesinə milyardlarla avro əlavə vəsait ayırmağa başlayıblar. Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, uzunmüddətli münaqişələr zamanı sursat istehsalı, hava hücumundan müdafiə sistemləri və pilotsuz uçuş aparatları ən azı klassik ağır texnika qədər strateji əhəmiyyət daşıyır. Buna görə NATO artıq yalnız orduların sayını deyil, onların istehsal və logistika imkanlarını da təhlükəsizlik konsepsiyasının əsas elementi hesab edir.

Türkiyənin sammitdəki rolu ayrıca diqqət çəkir. Ankara həm NATO üzvü, həm də Rusiya və Ukrayna ilə dialoq qura bilən nadir ölkələrdən biridir. Bundan başqa, Türkiyə Qara dəniz təhlükəsizliyi, Yaxın Şərqdə sabitlik, terrorla mübarizə və enerji marşrutlarının qorunması baxımından alyans üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə Türkiyənin müdafiə sənayesində əldə etdiyi uğurlar, xüsusilə pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalı NATO daxilində də diqqətlə izlənilir. Bu baxımdan Ankara sammiti Türkiyənin alyans daxilində siyasi çəkisinin daha da artdığı bir dövrə təsadüf edir.

Sammitdə yalnız Rusiya deyil, Çin amili də müzakirə olunacaq. NATO son illərdə Pekinin hərbi modernləşməsini, texnoloji üstünlük uğrunda mübarizəsini və Hind-Sakit okean regionundakı fəallığını da təhlükəsizlik gündəliyinə daxil edib. Bu isə göstərir ki, alyans artıq öz fəaliyyətini yalnız Avropa məkanı ilə məhdudlaşdırmır və qlobal təhlükəsizlik təşkilatına çevrilmək istiqamətində addımlar atır.

Bununla yanaşı, NATO daxilində müəyyən fikir ayrılıqları da qalmaqdadır. Müdafiə xərclərinin bölgüsü, Ukraynaya veriləcək dəstəyin həcmi, ABŞ-ın Avropadakı hərbi mövcudluğunun gələcəyi və Çinlə münasibətlər məsələsində bütün üzvlərin eyni mövqedən çıxış etdiyini söyləmək mümkün deyil. Lakin son illərin təcrübəsi göstərir ki, xarici təhlükələrin artması alyans daxilindəki fikir ayrılıqlarını ikinci plana keçirə bilir.

Ankara sammiti məhz bu baxımdan sınaq xarakteri daşıyır. Əgər üzv dövlətlər ortaq qərarlar qəbul edə bilsələr, NATO qarşıdakı illərdə daha çevik və daha güclü təhlükəsizlik sistemi formalaşdıracaq. Əks halda, alyans daxilində strateji baxış fərqləri daha açıq şəkildə üzə çıxa bilər.

Bugünkü geosiyasi reallıq göstərir ki, NATO artıq yalnız Rusiyanın qarşısını almaq məqsədi daşıyan hərbi blok deyil. Alyans eyni zamanda enerji təhlükəsizliyi, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, kosmik texnologiyalar və kritik infrastrukturun qorunması kimi yeni təhlükəsizlik istiqamətlərinə də uyğunlaşmağa çalışır. Məhz buna görə Ankara sammitində qəbul ediləcək qərarlar təkcə bugünkü böhranlara deyil, qarşıdakı onilliklərdə formalaşacaq beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə də ciddi təsir göstərə bilər.

Züriyə Qarayeva