Azərbaycanda hansı kiçik biznes daha gəlirlidir?

Azərbaycan bazarı bir çox istiqamətlərdə hələ də “doyma nöqtəsinə” çatmayıb. Bu isə çevik hərəkət edən kiçik sahibkarlar üçün yeni qapılar açır.

Xüsusən rəqəmsallaşma və e-ticarət cəlbedicidir. İnternet infrastrukturunun yenilənməsi, 5 GHz routerlərin evlərə daxil olması və rəqəmsal savadlılığın artması onlayn ticarət, çatdırılma, lokal rəqəmsal xidmətlər (SEO, SMM, proqram təminatı) sahəsində kiçik komandalar üçün böyük perspektiv yaradır. Böyük şirkətlərin bürokratiyasına qarşı kiçik biznes daha çevikdir.

Aqroturizm və regional xidmətlər sahəsi də kiçik biznesi gözləyir. Dövlətin regionların inkişafı strategiyası və işğaldan azad edilmiş ərazilərdəki layihələr turizm, kənd təsərrüfatı və yerli istehsal sahəsində kiçik ailə biznesləri üçün unikal şanslar təqdim edir.

Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinin (KOBİA) fəaliyyəti, qrant proqramları və mikro sahibkarlar üçün tətbiq olunan vergi güzəştləri (məsələn, gəlirin 75%-nin vergidən azad edilməsi) hüquqi baxımdan başlanğıcı asanlaşdırır.

Ölkədə fəaliyyət göstərən ümumi sahibkarlıq subyektlərinin 99,7%-ni kiçik və orta biznes (KOB-lar) təşkil edir.

Azpost.info bildirir ki, qeydiyyatda olan KOB subyektlərinin ümumi sayı 424 000-i ötüb. Bunların təqribən 97,3 faizi mikro, 1,9 faizi kiçik, 0,8 faizi reveals isə orta bizneslərdir. Bu subyektlərdə çalışan işçilərin sayı isə 417 min nəfər civarındadır. KOB-ların yaratdığı illik əlavə dəyərin həcmi 21,1 milyard manata çatıb. Bu sahədə illik ümumi satış mənfəəti 6,4 milyard manatdan çoxdur. Bu mənfəətin ən böyük hissəsi ticarət və nəqliyyat vasitələrinin təmiri sahəsinin payına düşür.

Kiçik və mikro bizneslər əsasən çevik rəqabət mühitinin olduğu sahələrdə cəmləşib. Burada ən böyük pay və dövriyyə topdan və pərakəndə ticarətdədir. Daha sonar kənd təsərrüfatı və aqrar emal, tikinti və tikinti materiallarının istehsalı gəlir. Sırada xidmət sektoru da var: İctimai iaşə (restoran, kafe), turizm, daxili logistika və nəqliyyat!

Kiçik biznesin böyük problemləri

Sektorun sürətli inkişafına baxmayaraq, kiçik bizneslər hələ də müəyyən çətinliklərlə qarşılaşırlar. Burada əsas problem maliyyəyə çıxışdır. Regional fəaliyyət göstərən subyektlər Bakı ilə müqayisədə maliyyə kreditlərinə çıxışı çətindir. Həmçinin beynəlxalq bazarlara birbaşa çıxış və ixrac potensialının artırılması zərurəti var.

Təhlil göstərir ki, kiçik bizneslərin qarşılaşdığı problemləri maliyyə resurslarına çıxış, institusional infrastruktur və idarəetmə savadlılığı ilə bağlı bir neçə əsas istiqamətdə qruplaşdırılır.  Son illərdə dövlət tərəfindən müxtəlif dəstək mexanizmləri yaradılsa da, mikro və kiçik sahibkarlar hələ də bazarda rəqabət apararkən sistemli çətinliklərlə üzləşirlər.

Bahalı girov tələbləri bu sahənin inkişafını ləngidən amildir.  Kommersiya bankları kredit verərkən əsasən Bakı şəhərində yerləşən daşınmaz əmlakı girov tələb edir. Regionlardakı əmlakların dəyəri aşağı qiymətləndirildiyi üçün rayon sahibkarları kredit ala bilmir.

Bununla bərabər dövlətin güzəştli kreditləri məhdud həcmdədir. Kommersiya banklarının kiçik bizneslər üçün təklif etdiyi adi biznes kreditlərinin faiz dərəcələri isə hələ də yüksək olaraq qalır. Ölkədə alternativ maliyyə alətləri yoxdur. Vençur kapitalları, mələk investorlar (angel investors) və mikromaliyyələşdirmə institutları kiçik biznesin ilkin maliyyə ehtiyaclarını qarşılayacaq səviyyədə inkişaf etməyib.

Üstəlik bir çox kiçik sahibkar rəsmi biznes-plan hazırlamaq, marketinq strategiyası qurmaq və maliyyə axınını düzgün idarə etmək bacarıqlarına sahib deyil. Kadr problemi də nəzərəçarpandır. İstedadlı və təcrübəli mütəxəssislər (satış, İT, idarəetmə üzrə) əsasən iri korporasiyaları, dövlət qurumlarını və ya xarici şirkətləri üstün tuturlar. Kiçik bizneslərin onlara yüksək əməkhaqqı vermək imkanı olmur.

Kiçik biznes böyük şirkətlərin dominatlığı altında qalıb. İri holdinqlər və şirkətlər miqyas iqtisadiyyatından (economies of scale) istifadə edərək məhsulu daha ucuz başa gətirirlər.

Kiçik bizneslərin onlarla qiymət rəqabəti aparması çətindir.

Xammal idxalı və paylanması bəzi sahələrdə iri oyunçuların nəzarətindədir. Bu da kiçik istehsalçıların xammalı baha almasına və rentabelliyin düşməsinə gətirib çıxarır.

İxrac potensialının zəif olması da kiçik sahibkarların qarşısını kəsən məsələdir. Kiçik bizneslərin beynəlxalq sertifikatlar (məsələn, ISO, HACCP) almağa maliyyəsi çatmır. Həmçinin, xarici bazarları araşdırmaq və logistika qurmaq imkanları məhduddur.

İnnovativ layihələr, startap ekosistemi, konsaltinq xidmətləri və əsas alıcı kütləsi paytaxtda cəmləşib. Regionlardakı kiçik bizneslər həm məlumat, həm də infrastruktur baxımından geridə qalır. Elektron ticarətə və rəqəmsal ödəniş sistemlərinə keçid sürətlənsə də, regionlardakı kiçik mağaza və xidmət obyektləri hələ də ənənəvi üsullarla işləyir. Bu da onların müştəri bazasının genişlənməsini ləngidir.

Qeyri-rəsmi məşğulluq və “kölgə iqtisadiyyatı” kiçik biznesin problemləri sırasındadır. Bütün vergi və sosial sığorta haqlarını ödəyərək fəaliyyət göstərən kiçik bizneslər, hələ də tam leqallaşmamış rəqibləri qarşısında qiymət dezavantajı yaşayırlar. Klassik yoxlamalar azalsa da, logistika xərclərinin yüksək olması, gömrük rəsmiləşdirilməsində yaşanan bəzi çətinliklər və yerli icra strukturları ilə yaranan bürokratik maneələr xüsusilə regionlarda kiçik biznesin stimullaşdırılmasına mane olur.

Azərbaycanda kiçik biznesin perspektivi yalnız o halda var ki, sahibkar böyük holdinqlərin olmadığı, rəqəmsal və ya spesifik xidmət sahələrini  seçsin. Əgər dövlət anti-inhisar siyasətini sərtləşdirməsə və bank sektorunda kiçik biznes üçün güzəştli (faizsiz və ya çox aşağı faizli) birbaşa maliyyələşmə alətləri yaratmasa, kiçik sahibkarlığın ÜDM-dəki (Ümumi Daxili Məhsul) payı arzulanan səviyyəyə çatmayacaq.

Samir Abdulla

AzPost.az