Bakı və İrəvan vaxtında sülhə nail olmasa... Kreml fürsət gözləyir

Martın ortalarında Ermənistan və Azərbaycan çoxdan gözlənilən sülh sazişinin mətnini yekunlaşdırdıqlarını elan etdilər və o, imzalanacağı təqdirdə, 30 ildən çox davam edən münaqişəyə potensial son qoya bilər. Bununla belə, imzalanma çətin olaraq qalır.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Carnegie Heritage” yazıb.
Təhlildə qeyd olunur:
Müqavilənin imzalanması üçün ilkin şərt kimi Azərbaycan ərazi iddialarını nəzərdə tutan ifadələrin çıxarılması üçün Ermənistanın konstitusiyasına dəyişikliklər edilməsində israrlıdır. O, həmçinin Ermənistan, İran və Türkiyə ilə həmsərhəd olan və Azərbaycanın qalan hissəsindən Ermənistan ərazisi ilə ayrılmış Naxçıvan anklavına qurudan maneəsiz çıxışın təmin edilməsini istəyir.
Naxçıvana giriş Bakının regional nəqliyyat əlaqələrini, o cümlədən Ermənistan və onun yaxın müttəfiqi olan Türkiyə ilə yenidən açmaq məqsədi ilə sıx bağlıdır, baxmayaraq ki, Ankara belə bir əlaqəni açıq şəkildə təsdiqləməyib.
Nəhayət, Azərbaycan bir vaxtlar iki ölkə arasında əsas vasitəçilik platforması olan ATƏT-in uzun müddət fəaliyyət göstərməmiş Minsk qrupunun formal olaraq ləğv edilməsinə çağırış edib. Bu tələb nisbətən mübahisəsiz sayılır və qəbul oluna bilər. Qarşısının alınması mümkün olmasa da, bu həll olunmamış problemlər kövrək sürəti dayandırmaq riski daşıyır.
Bu prosesin mənşəyi 2020-ci ildə Bakının 1990-cı illərdə itirdiyi ərazilərin əksəriyyətini geri qaytardığı və iki tərəf arasında vasitəçilik üzərində inhisar əldə edərək Rusiyanın bölgəyə sülhməramlılar gətirdiyi müharibənin nəticələrinə deyil, yalnız Ukraynanın genişmiqyaslı işğalının nəticələrinə bağlıdır.
Regional təsirin zəifləməsi ciddi danışıqlara təkan verib. Danışıqlar Bakının ilkin olaraq 2021-ci ildə təklif etdiyi, İrəvanın həmin vaxt cavab vermədiyi və ya iştirak etmədiyi çərçivə əsasında davam etdirildi. Dialoqun dirçəldilməsi təkcə yeni hərbi reallıqları deyil, həm də Rusiyanın regiona nəzarətini itirməsini əks etdirirdi və bu, Ermənistanı strateji oriyentasiyasını yenidən nəzərdən keçirməyə vadar etdi.
Bu dəyişkən mənzərədə Ermənistan xarici siyasətini Moskvadan kənara şaxələndirmək səylərini sürətləndirdi, Azərbaycan isə özünü Avropanın strateji enerji tərəfdaşı kimi göstərdi. Baxmayaraq ki, tərəfdaşlıq qarışıq nəticələr verdi və Brüssellə artan siyasi gərginliklə yanaşı inkişaf etdi.
Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra açılışı hiss edən Bakı sürətlə hərbi və diplomatik nailiyyətlərini möhkəmləndirməyə başladı. 2023-cü ildə o, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində olan Qarabağa tam nəzarəti bərpa etdi və Rusiya sülhməramlılarını mandatlarının başa çatmasına bir il qalmış Moskvanı geri çəkməyə məcbur etdi.
Bu nəticə bir neçə il əvvəl ağlasığmaz görünürdü. Bakı, həmçinin, regional ticarət və enerji dəhlizlərindəki rolunu qabartdı, Türkiyə və Avropa İttifaqı ilə tərəfdaşlıqlarını dərinləşdirdi.
Moskva bu hərəkətlərə ehtiyatla yanaşırdı. Sülhü alqışlamaq əvəzinə, o, prosesi 2020-ci ildən sonra yenidən təsdiqlədiyi inhisara çağırış kimi gördü.
Azərbaycanın inamı indi özünü göstərir. Keçən ilin dekabrında Rusiya raketi səhvən Azərbaycan mülki təyyarəsini vuranda Bakının reaksiyası çox çevik və açıq oldu. Digər postsovet dövlətlərindən fərqli olaraq, Azərbaycan Rusiyanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının və Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvü deyil və iqtisadiyyatı əsasən Kremlin təsirindən kənardadır. Həmin sərbəstlik Bakıya daha iddialı xarici siyasət yürütməyə imkan verib.
Rusiya hələ də səhnədən kənara çıxmayıb. Bakı və İrəvan normallaşmaya doğru yaxınlaşdıqca, Moskva spoyler rolunu oynamağa cəhd edə bilər. O öz himayəsi altında imzalanmış 2020-ci il atəşkəs və onun 2021-ci il üçün köməkçi protokollarına istinad edəcək. Yalnız yeni, birgə ratifikasiya olunmuş sülh sazişi Moskvanın bu rola iddiasını ləğv edə bilər. Rusiya keçidin yalnız onun iştirakı ilə həll oluna biləcəyini iddia etmək üçün bir bəhanə kimi tranzit marşrutun, o cümlədən Naxçıvana gedən marşrutun monitorinqi ilə bağlı atəşkəs bəyanatını əsas göstərə bilər.
Dəhlizə dair mübahisə, konstitusiya islahatları ilə yanaşı, həll olunmamış digər ikitərəfli məsələlər yekun sülhə gedən yolu çətinləşdirir. Onların həlli üçün məsuliyyət hər iki tərəfin üzərinə düşür.
Birincisi, konstitusiya islahatına gəldikdə, Ermənistan hökuməti yeni konstitusiya layihəsi hazırlamaq niyyətində olduğunu bildirdi, baxmayaraq ki, bunu 2026-cı ildə keçiriləcək parlament seçkilərinə qədər etmək mümkün deyil. Bu məsələni sülh müqaviləsini imzalamadan sürətləndirmək cəhdi əks-reaksiyalara səbəb ola bilər və daha geniş sülh prosesini pozar. İslahatı Azərbaycanın birtərəfli tələbi kimi deyil, ikitərəfli etimadın möhkəmləndirilməsi tədbiri kimi qələmə vermə İrəvana lazımi siyasi məkan verə bilər.
İkincisi, Naxçıvanla əlaqə məsələsi yüksək dərəcədə siyasiləşmiş və qarşılıqlı inamsızlıq yükü altında qalır. Bakı və İrəvan özlüyündə bunu həll etmək üçün çeviklik və ya siyasi məkandan məhrum ola bilər. Brüssel danışıqları əvvəlki dialoq raundlarını sadələşdirməyə kömək etdi və Bakının bəzi şübhələrinə baxmayaraq, hələ də özündə konstruktiv rol oynamaq üçün kifayət qədər etimadı saxlayır. Avropa İttifaqının prosesə yenidən cəlb edilməsi problemi qeyri-siyasiləşdirməyə, yaradıcı həllər təqdim etməyə və uzunmüddətli əlaqə üçün beynəlxalq dəstəyin açılmasına kömək edə bilər.
Stavkalar Ermənistan və Azərbaycandan xeyli kənara çıxır. İmzalanmış sülh sazişi regional nizamı yenidən formalaşdıracaq. Cənubi Qafqazı öz strateji ovlağının bir parçası kimi görən Türkiyə Ermənistanla sərhədinin açılmasını Bakı-İrəvan danışıqlarında irəliləyişlə əlaqələndirib. Ermənistan üçün bu açılış təkcə simvolik deyil, həm də Rusiyaya arxalanmaq üçün həyati iqtisadi və geosiyasi alternativdir.
Amma pəncərə daralır. İlin sonuna qədər heç bir razılaşma imzalanmasa, 2022-ci ildən bəri yaranan sürət çökə bilər. Ermənistanın daxili kövrəkliyi, diqqəti yayındıran beynəlxalq mühit və Rusiyanın yeni təzyiqləri bütün prosesi təhdid edir. Ukrayna ilə bağlı ABŞ-Rusiya nizamlanması, xüsusən də Kiyevin iradəsindən kənar həll Moskvanı Cənubi Qafqazda nüfuzunu bərpa etməyə kömək edə bilər. Azərbaycan 2020-ci ildən bəri buna fəal şəkildə etiraz edir. Rusiya oyundan kənarda qalmasını, yəni 2022-ci ildən sonra itirdiyi hökmranlığı geri qaytarma fürsətdən istifadə edə bilər.
Rusiyanın Cənubi Qafqazda hegemonluq dövrü arxada qalıb, lakin o, işləri korlamaq qabiliyyətini hələ də özündə saxlayır.
İndi həm Ermənistan, həm də Azərbaycan strateji yol ayrıcındadır, lakin daha güclü mövqeyə malik olan Azərbaycandır. O, regional güc olmağa can atır, lakin bu status döyüş meydanındakı qazanclar və ya əlverişli zamandan daha çox başqa şeydən asılıdır. Rusiyanın diqqətinin yayındığı zaman uzun sürməyəcək. Sülh müqaviləsinin mövcudluğu isə Azərbaycan öz liderliyini möhkəmləndirə və Rusiyanın nəzarətindən asılı olmayaraq daha sabit regional nizamın formalaşmasına kömək edə bilər.
Y. QACAR