ƏKBƏR QOŞALININ YENİ MƏQALƏSİ “YÜCE EREK”DƏ

Ankarada yayımlanan Türk dünyası fikir, kültür və araşdırma dərgisi “Yüce Erek”in (“Uca ərək”; “Yüksək amal”) yeni sayı gün üzü görüb. Qazi Mustafa Kamal Paşa Atatürkün xatirəsinə, onun quruculuq irsinə və Cümhuriyyət devrimlərinə həsr olunmuş özəl sayda şair-publisist Əkbər Qoşalının “Azərbaycandan Cümhuriyyət devrimlərinə baxış” adlı məqaləsi də dərc edilib.

Türk dünyasının ortaq fikir və mədəniyyət mühitində özünəxas yeri olan, “Ruhda, amalda birlik” ülküsünü yaşadan “Yüce Erek” dərgisinin 2026-cı il noyabr tarixli 54-cü sayı Atatürk irsinə çoxşaxəli baxışı ilə seçilir. Nəşrdə Cümhuriyyətin quruluş fəlsəfəsi, milli suverenlik, hüquq, iqtisadiyyat, elm, təhsil, mədəniyyət və çağdaşlaşma məsələləri Türkiyə və Türk dünyasının tanınmış alim, araşdırmaçı və yazarlarının qələmindən təqdim olunur.
Əkbər Qoşalının dərginin 84–86-cı səhifələrində yer alan məqaləsi bu mövzulara Azərbaycan düşüncə mühitindən baxışı əks etdirir.
Müəllif Atatürkü milli iradəni dövlət fəlsəfəsinə, dövlət müstəqilliyini isə çağdaş mədəniyyət və düşüncə sisteminə çevirən böyük tarixi şəxsiyyət olaraq dəyərləndirir.

Məqalənin əsas məziyyətlərindən biri Cümhuriyyət anlayışının sırf dövlət idarəçiliyi forması ilə məhdudlaşdırılmamasıdır; Əkbər Qoşalının yanaşmasında Cümhuriyyət həm də insanın, toplumun və dövlətin qarşılıqlı məsuliyyətini müəyyənləşdirən, milli suverenliyi mədəni qabaqcıllıqla tamamlayan bir düşüncə hadisəsidir.

Yazıda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Türkiyə Cümhuriyyətinin tarixi təcrübələri arasında maraqlı mənəvi-siyasi paralellər aparılır. 1918-ci ildə Azərbaycanın müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublika qurması, 1923-cü ildə isə Türkiyədə Cümhuriyyətin elan olunması fərqli tarixi şərtlərdə meydana çıxmış, lakin milli iradə və istiqlal düşüncəsində qovuşan iki böyük hadisə kimi gözdən keçirilir.
Müəllifin fikrincə, bu iki dövlətçilik təcrübəsinin ortaq cəhəti tarixi yaxınlıqdan savayı, həm də millətin öz taleyinə yiyə durmaq iradəsindədir. Bu baxımdan Bakı ilə Ankara arasında ortaq bir Cümhuriyyət yaddaşının mövcudluğu xüsusi vurğulanır.

Məqalədə Atatürk devrimlərinin hüquqi-siyasi mahiyyəti ilə yanaşı, onların mədəniyyət qatına da yer ayrılır. Dil, tarix, təhsil, elm və incəsənətin milli dövlət quruculuğundakı rolu açıqlanır, çağdaşlaşmanın milli kimlikdən uzaqlaşmaq olmadığı, öz kimliyini qoruyaraq dünya sivilizasiyasının imkanlarına yiyələnmək olduğu əsaslandırılır.

Əkbər Qoşalı Atatürk düşüncəsini yalnız ötən yüzilin hadisələri çərçivəsində saxlamır; onun çağdaş Türk dünyası üçün daşıdığı anlamı da önə çəkir. Məqalədə Türk Dövlətləri Təşkilatı, ortaq əlifba, təhsil, elm, texnologiya, mədəniyyət və iqtisadi işbirliyi kimi məsələlər Cümhuriyyət düşüncəsinin yeni yüzildəki inkişaf üfüqləri ilə əlaqələndirilir.

Yazının diqqətçəkən məqamlarından biri də Atatürk irsinin gələcəyə yönəlmiş düşüncə sistemi kimi təqdim edilməsidir. Müəllifə görə, böyük tarixi şəxsiyyətlərə gerçək sayğı onların irəli sürdüyü ideyaların çağdaş anlamını dərk edib yeni nəslin düşüncəsində davam etdirməklə mümkündür.
Bu baxımdan məqalənin son bölümlərində elmi müstəqillik, texnoloji güc, mədəni suverenlik, ortaq informasiya məkanı və gələcək nəsillərin məsuliyyəti ön plana çıxır.
Məqalənin sonunda yer alan fikir isə bütün bu mülahizələrin mənəvi-fəlsəfi yekunu təsiri bağışlayır:
“İstiqlalını qazanan millət dövlət qurar; elmini, təhsilini və mədəniyyətini quran millət isə gələcəyini…”

Onu da vurğulayaq ki, Əkbər Qoşalının “Yüce Erek”lə yaradıcılıq əməkdaşlığı davamlı xarakter daşıyır. Dərginin 2025-ci ildə yayımlanmış 25-ci il özəl sayında onun “Türk dünyasının dünəni, bugünü və gələcəyində mədəniyyətin rolu”, 2026-cı ilin mart sayında “Türk Kültürünün Kadim Seyri: Zamanda Kimlik, Kimlikte Zaman”, 3 May – Türkçülük Gününə həsr olunmuş özəl sayında isə “Türkçülük – 3 May, 3 Maydan öncə və sonra…” adlı məqalələri oxuculara təqdim edilib.

Beləliklə, müəllifin müxtəlif vaxtlarda yayımlanmış yazıları arasında müəyyən fikir ardıcıllığı görünür: ortaq mədəni yaddaşdan milli kimliyə, milli kimlikdən dövlətçilik düşüncəsinə, oradan isə Türk dünyasının çağdaş inkişaf və gələcək üfüqlərinə uzanan bir xətt…
Əkbər Qoşalının bu dəfə Cümhuriyyət devrimlərinə Azərbaycan baxışını təqdim etməsi həmin fikir xəttinin yeni bir ifadəsi sayıla bilər.

Türk dünyasının ortaq mədəni-intellektual məkanına xidmət edən belə nəşrlərdə Azərbaycan müəlliflərinin ardıcıl iştirakı qardaş ölkələr arasında fikir alış-verişinin, ədəbi-mədəni işbirliyinin və qarşılıqlı tanıtımın önəmli örnəklərindəndir.
Bu mənada “Yüce Erek”in noyabr sayında yayımlanan məqalə həm Atatürk irsinə Azərbaycan baxışının ifadəsi, həm də ortaq keçmişdən ortaq gələcəyə uzanan düşüncə yolunun növbəti səhifəsidir.
Çünki Azərbaycanla Türkiyəni birləşdirən ortaq tarix və qardaşlıq duyğusundan başqa istiqlalın qədrini bilən, Cümhuriyyətin mənəvi məsuliyyətini daşıyan və gələcəyi birlikdə qurmağa yönələn böyük bir iradə vardır.