Göy üzündə stadion və ya Şahzadə Salmanın kabusu

NEOM adlı layihə, boş və sürüşkən qum təbəqəsi üzərində ucaldılacaq 350 metrlik göydələnin zirvəsinə stadion tikməyi vəd edəndə Səudiyyə şahzadəsi Məhəmməd bin Salman bunun üçün 500 milyard dollarlıq dəstək ayırmağa hazır idi.

Amma 46 min nəfərin eyni anda coşqu ilə sevinc yaşadığı, atılıb-düşdüyü, yüksək səslə şüar səsləndirdiyi belə bir stadion, buludların içində, zəif qum zəmində nə qədər möhkəm qala bilərdi? Üstəlik, təhlükə yalnız zəlzələ deyildi - külək, günəş və dənizin yaratdığı yüklər də 46 min nəfərlə birlikdə stadionu sarsıdacaq qədər güclü ola bilərdi. Şahzadə Salman üç amillə üz-üzə qalmışdı: pul, elm və təbiət! Prof. Dr. Ahmet Türer NEOM layihəsinin qarşısındakı “çətin düsturu” izah edib.

2034 FIFA Dünya Kuboku üçün stadion tikməli olsaydınız, necə layihə seçərdiniz? Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman məhz resursların daraldığı dövrdə 350 metr yüksəklikdəki bir göydələnin damında 46 min nəfərlik stadion tikilməsini istəmişdi. NEOM layihəsi ilə krallığı yenidən qurmaq istəyən Səudiyyə Ərəbistanı, 46 min 10 tamaşaçıya “buludların arasında oyun izləmək” təcrübəsi vəd edirdi. Şahzadə Salman, Qırmızı dəniz kənarında salınacaq bu yeni şəhər layihəsi üçün hökumətdən 500 milyard dollardan çox dəstək alacağını açıqlamışdı.

Lakin dünya kimi Səudiyyə Ərəbistanı da ağır iqtisadi dövrdən keçirdi və layihənin dayandırılmasının əsas səbəblərindən biri məhz maliyyə çatışmazlığı oldu. Digər böyük problem isə 46 min nəfərin yaratdığı yük idi.

Prof. Dr. Ahmet Türer bildirib: “Planlaşdırılan 46 min nəfərlik bu “göy üzü stadionu” dünyanın ən yüksəklikdə yerləşən stadionu olacaqdı. Stadionu belə yüksəkdə yerləşdirmək məntiqli görünmür, amma “rekord qırmaq”, diqqət çəkmək və zənginlik nümayiş etdirmək istəyən ölkələr bu cür layihələrə meyl edir”.

Türer riskləri belə sadalayır: 

-350 metr yüksəklikdə stadion tikilməsi bir çox problemi özü ilə gətirir;

- Uzaq zəlzələlərin uzun dalğaları yüksək binaları yıxa bilər;

- Rezonans yaranarsa bina dağıla bilər;

- Külək yüksəkdə daha güclüdür və həm binanı, həm də oyun prosesinə ciddi təsir edə bilər;

- Minlərlə azarkeşin eyni anda ritmik şəkildə hərəkətlənməsi konstruksiyaya ağır dinamiki yük yaradır;

- Çöl iqlimində temperatur fərqləri böyük strukturlarda ciddi gərginlik yaradır;

- Təkparça nəhəng dam örtüyü gündüz-gecə istilik fərqi səbəbilə daşıyıcı sütunlara əlavə yük ötürə bilər.

Səudiyyə Ərəbistanında külək sürətləri orta hesabla 35-45 m/s arasında dəyişir. NEOM stadionunun tikilməsi nəzərdə tutulan bölgə (Ciddənin şimalı) həm dənizdən gələn rütubətə, həm də güclü küləklərə açıqdır.

Hesablamalara görə, eyni binanın İstanbul standartları ilə müqayisədə Səudiyyə Ərəbistanında külək yükü 75 faiz daha çoxdur.

Prof. Türer deyir: “Yüksək binalarda bəzən zəlzələdən çox külək təsiri ön plana keçir. Bölgə orta səviyyəli seysmiklik daşıyır və bu cür hündür binalarda rüzgar üçün nəzərdə tutulmuş sönümləyici sistemlər zəlzələdə də faydalı olur”.

“Qum üzərində bina tikilməsi ümumiyyətlə uyğun hesab olunmur”, -deyən Prof. Türer bu detalları açıqlayır: NEOM ərazisi dərin qum və yumşaq qayalı qatlarla örtülüdür. Dəniz yaxınlığı səbəbilə sıvılaşma riski yüksəkdir. Qum bəzi hallarda zəif izolator effekti yaratsa da, 350 metrlik bina üçün qumlu zəmin ciddi təhlükə yaradır.

O, daha sonra bildirir: “Bu hündürlükdə binanın zəmin problemini yalnız təməllər və çoxsaylı zirzəmi qatları həll edə bilər. Əgər yenə də zəmin zəifdirsə, ciddi təmələr qaçılmazdır”.

Prof. Türer çox ciddi bir hesablamanı diqqətə çatdırır:

350 metr hündürlükdəki binanın təxmini silkələnmə periodu: 4 saniyə bir gün içində rüzgar səbəbli ehtimal olunan silkələnmə sayı: 21 min

50 ildə mümkün ümumi silkələnmə sayı: 394 milyon

Bu isə material yorulması üçün kritik həddir.

“7-8 milyon təkrardan sonra belə yorulma başlayır. Ona görə bu hündürlükdə binalarda silkələnmə səbəbli yorulma analizləri çox ciddi aparılmalıdır”.

Prof. Türer bildirir ki, seysmik izolyatorlar adətən yatay hərəkəti azaltmaq üçün istifadə olunur.

Amma 350 metrlik binada problem daha çox külək silkələnməsidir.

Bu səbəbdən ən effektiv həll, üst mərtəbələrdə nəhəng kütlə-yay sistemi və ya sarkaç tipli kütlə sönümləyiciləridir.

Bu sistem sayəsində bina əks istiqamətdə qüvvə yaradan kütlə ilə balanslaşdırılır və silkələnmə azaldılır.