Hər şeyi əvvəlcədən bilsək, həyatımız necə olardı? Təsadüfün fəlsəfəsi

Kulis.az Şamil Paşayevin yeni yazısını təqdim edir.

Hadisələrin təsadüfi axarı zəminində…

Bu ifadə mənə cinayət hüququndan tanışdır: “Hadisələrin təsadüfi axarı zəminində…”

Qanunvericiliyə görə, hadisələrin təsadüfi axarı zəminində ilk dəfə böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayətin törədilməsi cəzanı yüngülləşdirən hal hesab olunur.

Hüququn kifayət qədər sərt, rasional və normativ dilində bu ifadə mənə həmişə bir qədər poetik və o qədər də doğma görünüb.

Əslində, bu ifadənin hüquqdan kənarda da çox maraqlı fəlsəfi mənası var.

“Hadisələrin təsadüfi axarı” ifadəsinin fəlsəfi gözəlliyi ondadır ki, o, insanın iradəsindən və əvvəlcədən qurduğu planlardan asılı olmayaraq baş verən, səbəb-nəticə əlaqəsi ilk baxışdan görünməyən hadisələrin gedişatını ifadə edir.

Amma burada mühüm fəlsəfi incəlik var, çünki təsadüf səbəbsizlik deyil. O, səbəblərini əvvəlcədən bilmədiyimiz və ya nəticəsini proqnozlaşdıra bilmədiyimiz hadisələrin kəsişməsidir.

Düşünürəm ki, insan həyatının ən gözəl hadisələri də bəzən məhz hadisələrin təsadüfi axarı zəminində baş verməlidir. Bəzən xoşbəxtlik də təsadüfən baş verməlidir.

Məsələn, sevgi…

İnsan bəzən bütün həyatını planlaşdırır. Harada işləyəcəyini, nə qədər qazanacağını, hansı şəhərdə yaşayacağını, hətta necə bir insanla münasibət quracağını əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə çalışır.

Sonra bir gün heç gözləmədiyi yerdə, heç gözləmədiyi adamla qarşılaşır. Bir söhbət başlayır, söhbət uzanır, baxışlar dəyişir və insan illərlə qurduğu planların heç birində olmayan bir hissin içində özünü tapır.

İki insanın qarşılaşması təsadüfi ola bilər. Amma onların bir-birini sevməsi, münasibəti davam etdirməsi artıq iradə və seçim məsələsidir.

Təsadüf insanları qarşılaşdırır, azad iradə isə onların taleyini müəyyənləşdirir.

Bəlkə də sevginin gözəlliyi elə bundadır ki, o, insanın iradəsindən asılı olmayaraq başlaya bilər, amma davam etmək üçün onun azad iradəsinə ehtiyac duyur.

Ehtirasın da öz təsadüfləri olmalıdır.

Çünki insanın duyğuları həmişə ağlının müəyyən etdiyi qaydalara tabe olmur. Bəzən ən güclü hisslər məhz gözlənilməz anlarda yaranır. Onları əvvəlcədən planlaşdırmaq, müəyyən qəliblərə salmaq, hər şeyi hesablayaraq yaşamaq hisslərin təbiiliyini əlindən ala bilər.

Əlbəttə ki, bu, düşüncəsizlik və məsuliyyətsizlik demək deyil. Təsadüf bir hissin yaranmasına səbəb ola bilər, amma onun necə yaşanacağı insanların azad seçimi və qarşılıqlı razılığı ilə müəyyənləşir.

Burada maraqlı fəlsəfi paradoks var.

İnsan indini də, eyni zamanda gələcəyini də idarə etmək istəyir, amma xoşbəxtliyinin ən böyük hissəsini bəzən idarə edə bilmədiyi hadisələrdə tapır.

İnsan həyatını öz iradəsi ilə qurmağa çalışır, amma bəzən onu xoşbəxt edən ən gözəl hadisələr məhz iradəsindən kənarda başlayır.

Biz sabahımızı təmin etmək üçün bu günümüzü planlaşdırır, gələcəkdə xoşbəxt olmaq üçün indiki anın gözlənilməz imkanlarını çox vaxt əldən veririk.

Bəzən həyatımızı o qədər ciddi idarə edirik ki, yaşamağın özünü unuduruq.

Həyatı bütövlükdə planlaşdırmaq arzusu insanın təbiətindəki təhlükəsizlik ehtiyacından doğur. Biz qeyri-müəyyənlikdən çəkinirik. Sabah nə baş verəcəyini bilmək, hadisələrin gedişatına nəzarət etmək istəyirik.

Amma həyatın özündə müəyyən bir qeyri-müəyyənlik var və bəlkə də onu maraqlı edən məhz budur.

Burada isə təsadüf və determinizm arasındakı qədim fəlsəfi mübahisə də yada düşür. Hər hadisənin bir səbəbi varsa, təsadüf həqiqətən mövcuddurmu? Yoxsa təsadüf sadəcə insanın səbəblər haqqında biliklərinin məhdudluğudur?

Bu suala verilən cavabdan asılı olmayaraq, bir həqiqət dəyişmir: insan bütün hadisələri əvvəlcədən görə və idarə edə bilmir.

Bəlkə də azadlıq yalnız istədiyimiz həyatı qurmaq deyil, həm də planlaşdırmadığımız özəllik və gözəlliklərə açıq olmaqdır.

Çünki insanın həyatı təkcə verdiyi qərarlardan ibarət deyil. Həyat həm də gözləmədiyi görüşlər, təsadüfi tanışlıqlar, qəfil yaranan hisslər və heç vaxt verməyi düşünmədiyi qərarlardır.

Hər şeyi əvvəlcədən bilmək mümkün olsaydı, həyat daha təhlükəsiz və proqnozlaşdırılan ola bilərdi. Amma görəsən, eyni dərəcədə maraqlı olardımı?

İnsan həyatını nə qədər çox planlaşdırırsa, bəzən yaşamağın gözəlliyini bir o qədər az hiss edir.

Məncə, insan həyatında müəyyən qədər naməlumluğa da yer saxlamalıdır. Çünki bəzən ən gözəl xatirələrimiz heç vaxt həyata keçirməyi planlaşdırmadığımız hadisələrdən yaranır.

Bəlkə də xoşbəxtlik həmişə axtarılıb tapılan bir şey deyil. Bəzən o, sadəcə baş verir. Heç gözləmədiyimiz anda, heç gözləmədiyimiz insanla, heç gözləmədiyimiz şəraitdə…

Hadisələrin təsadüfi axarı zəminində…

Cinayət hüququnda hadisələrin təsadüfi axarı zəminində baş verən müəyyən əməllər cəzanı yüngülləşdirə bilir.

Həyatda isə hadisələrin təsadüfi axarı zəminində baş verən bəzi görüşlər insanın bütün həyatını gözəlləşdirə bilər.

Bəlkə də xoşbəxtliyin hüquqi tərifi olsaydı, onun maddələrindən biri belə səslənərdi:

“Xoşbəxtlik — hadisələrin təsadüfi axarı zəminində, qarşılıqlı istək və tərəflərin azad iradəsi əsasında, əvvəlcədən planlaşdırılmadan baş verəndir”.

Və belə xoşbəxtliyə görə heç kim heç bir məsuliyyət daşımamalıdır.

Əksinə, onu yaşamamaq bəzən insanın öz həyatına qarşı törətdiyi ən böyük haqsızlıqdır.

…hadisələrin təsadüfi axarı zəminində…