Həyat fəlsəfəsinin tərcümanı

Ziyəddin Göyüşov – 105

Fəlsəfə elmləri doktoru, professor, Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Ziyəddin Göyüşov Azərbaycanda fəlsəfi-etik fikir tarixi problemlərini araşdırmış alim kimi yaddaşlarda yaşayır. O, zəngin elmi irsi ilə bərabər, ilk çoxcildli milli ensiklopediyanın yaradılmasında da fəal iştirak etmiş ziyalılarımızdan olub.

Əslən qarabağlı olan Ziyəddin Göyüşov 1920-ci ilin may ayının 20-də Ağdam rayonunun Boyəhmədli kəndində dünyaya göz açıb. Ağdam Pedaqoji Texnikumunu bitirib doğma kənddə müəllimlik edib, sonra İkinci Dünya müharibəsinə yollanıb, yaralanıb və tərxis edilib. Müharibədən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) tarix fakültəsinin nəzdindəki fəlsəfə şöbəsinə daxil olub və 1950-ci ildə oranı bitirib. Ardınca Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun aspiranturasında oxuyub. Bütün ömrünü elmə həsr edib.

Ziyəddin Göyüşovun başlıca məramı qədim tarixi və mədəniyyəti olan Azərbaycanda əxlaqi ənənələri, etik baxışların inkişaf mərhələlərini sistemli şəkildə öyrənib tədqiq etmək idi.

Bütün yaradıcılığının ana xəttini özünüdərk təşkil edən Ziyəddin Göyüşov “Azərbaycan maarifçilərinin etik görüşləri”, “Müasir burjua əxlaqının iflası”, “XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan maarifçilərinin əsərlərində əxlaq məsələləri”, “Əxlaqi sərvətlər”, “XIX – XX əsrlərdə Azərbaycanda etik fikir”, “Həzz və iztirab”, “Fəzilət və qəbahət”, “Daxilə pəncərə” və s. kimi sanballı fəlsəfi-etik əsərləri ilə dəyərli irs qoyub getmişdir.

150 il əvvəl “Əkinçi”nin nəşrə başlaması ilə dövri mətbuatımızın əsası qoyulub. Böyük maarifçi demokrat, təbiətşünas, ictimai xadim Həsən bəy Zərdabinin yaratdığı, Azərbaycan fikir tarixində mühüm yer tutan ilk milli qəzetimiz millətin dirçəlişini özünə yenilməz bayraq etmiş olsa da, müəyyən tədqiqatlar nəzərə alınmasa, Zərdabi irsi geniş şərh edilməmişdi. Doğrudur, Əziz Mirəhmədov, Abbas Zamanov, Mirəli Axundov, Cəfər Cəfərov, Şıxəli Qurbanov kimi milli düşüncəli ziyalıların Zərdabi və başqaları haqqında ciddi tədqiqat işləri olub. Amma uzun illər onun yazdığı əsərlər, məqalələr qəzet və jurnalların saralmış vərəqlərində qalmışdı. Bu ideya sərvətini toplu halda xalqa çatdırmaq kimi mühüm vəzifəni öz üzərinə götürənlərdən biri məhz filosof Ziyəddin Göyüşov idi.

O, Həsən bəyin rus və Azərbaycan mətbuatı səhifələrindəki elmi-kütləvi əsərlərini toplayaraq iki kitab halında çap etdirib. Bu əsərlərdə XIX əsrin 2-ci yarısı və XX əsrin əvvəlində Azərbaycanın ictimai siyasi mühiti, xalq kütlələrinin həyat tərzi geniş işıqlandırılıb. Hər iki kitaba tərtibatçının daxil ediyi müqəddimə, qeydlər və lüğət əlavə vəsait kimi əhəmiyyətlidir.

Ziyəddin Göyüşovun “H.B.Zərdabinin dünyagörüşü” əsəri zərdabişünaslıq elminə qiymətli töhfədir. Filosof alimin zəhməti sayəsində Həsən bəyin irsindən “Dil və din”, “İttihadi-lisan” məqalələri kimi üzə çıxarılan çox əsərlərini misal gətirmək olar. Kitabın məziyyətlərindən biri də Zərdabi haqqında zəngin arxiv sənədlərindən, qəzet və jurnal məqalələrindən yaradıcı istifadə edilməsidir.

Onu da deyək ki, Ziyəddin Göyüşov, Abbas Zamanov və Murəli Axundov Zərdabinin nəşinin tapılıb Fəxri xiyabana köçürülməsi, məzarının abadlaşdırılması və büstünün qoyulması üçün də zəhmət sərf ediblər. Həmkarım, Əməkdar jurnalist Tahir Aydınoğlu yazır ki, onlar 30-cu illərdə Zərdabi ailəsinin də repressiyalara düçar edildiyinə görə incik düşmüş qızı Qəribsoltan xanımı birtəhər yola gətirərək məzarın yerini öyrəniblər...

Dolğun elmi yaradıcılığı bu gün də fikir adamlarının karına gələn maarifçi filosof 1982-ci ildə Bakıda dünyasını dəyişib. 62 illik ömründə həyat fəlsəfəsi səhifələrini diqqətlə araşdırmış Ziyəddin Göyüşovun əsərləri elmi fikir tarixində sanballı təhlilləri ilə ümumoxucu kütləsinin maraq mərkəzində qalmaqdadır.

Ə.ƏLİYEV
XQ