İqlim istiləşməsi planetin oksigen mənbəyini təhlükəyə atır

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Beynəlxalq okeanoloqlar qrupu, o cümlədən ABŞ-nin Kaliforniya Universiteti və NASA ekspertləri dəniz ekosisteminin təməli hesab olunan mikroskopik yosunların – fitoplanktonların ciddi qida çatışmazlığı yaşadığını müəyyən ediblər. "Science Advances" jurnalında dərc olunan araşdırma çərçivəsində alimlər NASA-nın "Aqua" peykindən son 20 ildə əldə edilən məlumatları və dəniz ekspedisiyalarının su nümunələrini təhlil ediblər. Nəticədə elm tarixində ilk dəfə olaraq qlobal "okean aclığı" xəritəsi tərtib edilib. Tədqiqat göstərir ki, okean səthinin tədricən qızması səbəbindən yaranan fiziki maneələr planktonu həyat üçün zəruri olan qidalardan məhrum edir. Bu proses xüsusilə Atlantik, Sakit və Hind okeanlarının nəhəng subtropik axın zonalarında daha kəskin xarakter alıb.

Bu qlobal böhranın kökündə fundamental fizika qanunu dayanır. Qlobal istiləşmə nəticəsində okeanın ən üst təbəqəsi həddindən artıq qızaraq genişlənir və sıxlığı azalır. Beləliklə, yüngül və isti su layı okean səthində sanki yağ təbəqəsi kimi üzür, dərin qatda isə soyuq və ağır su kütləsi qalır. Normal şəraitdə küləklər okean sularını qarışdıraraq dərinlikdəki azot, fosfor və dəmir kimi mineralları səthə qaldırırdı. Lakin indi laylar arasındakı sıxlıq fərqi o qədər böyüyüb ki, təbii su dövranı dayanıb və termoklin adlanan keçid maneəsini aşmağa küləyin gücü çatmır. Nəticədə, fotosintez üçün günəş işığına möhtac olan və səthdə yaşayan plankton günəş altında, lakin tamamilə boş, qidasız mühitdə qalır. Planetin iqlim sabitliyi və balıqçılıq sənayesi birbaşa bu canlılardan asılıdır, çünki onlar dəniz qida zəncirinin əsasını təşkil edir, karbon qazını udur və Yer kürəsindəki oksigenin təxminən yarısını istehsal edirlər.

Bununla belə, bu elmi diaqnoz ətrafında müzakirələr hələ yekunlaşmayıb və mətndə maraqlı ziddiyyətlər var. "Nature" jurnalında dərc olunan digər tədqiqatların peyk müşahidələri tam əks prosesi – Dünya okeanının sürətlə yaşıl rəngə boyandığını və fitoplanktonun miqdarının artdığını göstərir. Keçmiş geoloji dövrlərin təcrübəsi, xüsusən planetdə temperaturun indikindən 10 dərəcə yüksək olduğu Paleosen-Eosen termal maksimumu dövrü də okeanda planktonun azalmadığını, əksinə, daha da çoxaldığını sübut edir. Hətta müasir dövrdə də tropiklərin isti sularında fitoplanktonun xüsusi çəkisi mülayim və qütb enliklərinə nisbətən daha yüksəkdir. Şimali Atlantika planktonunun isə fosfora unikal şəkildə qənaət etməyi öyrənərək bu aclıq böhranına tab gətirməsi alimlərə okean canlılarının adaptasiya potensialının hələ tam öyrənilmədiyini söyləməyə əsas verir.

Hazırladı:
Arzu ƏLİYEVA
XQ