İran və Azərbaycanın “ulduzları” niyə barışmır?

İran və Azərbaycanın ortaq mədəni, tarixi və dini bağlarına baxmayaraq, son illərdə münasibətləri getdikcə gərginləşib. Geosiyasi çəkişmələr və ideoloji rəqabət Tehranla Bakı arasında mürəkkəb dinamika yaradıb.
İran Türkiyə və İsrailin Azərbaycanda genişlənən təsirindən ehtiyat edir, Bakı isə İranın şiə qruplarına və Ermənistana dəstəyinə qarşıdır.
Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “IranWire” yazıb.
Təhlildə qeyd olunur:
Sosioloq Oral Hatəmi deyib: “Son illərdə gərginliyi gücləndirən Cənubi Qafqaz regionundakı geosiyasi proseslər və dəyişikliklərdir”.
O əlavə edib: “2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi və Azərbaycanın Ermənistan üzərində qələbəsi regional güc dinamikasını dəyişdi”.
Müasir Azərbaycanın bəzi hissələri 19-cu əsrdə Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrindən əvvəl İranın nəzarəti altında idi və bu, bəzi İran millətçi hərəkatlarının Azərbaycanı İranın tarixi sferasının bir hissəsi hesab etməsinə səbəb oldu.
"Azərbaycana münasibətdə tarixi perspektiv keçmişin hadisələrini qeyri-düzgün şərh edən ideoloji baxışlar və İran mərkəzli nostalji ilə çirklənib, - Hatəmi əlavə edib. - Bu perspektivə yenidən baxılmalıdır".
Hatəminin fikrincə, bu nöqsanlı tarixi hekayə nəinki son hadisələri formalaşdırıb, həm də İran və Azərbaycan arasında gərginliyi artırıb və nəticədə hər iki tərəfə zərər verib.
Hər iki tərəfin əsas narahatlıqları
İran-Azərbaycan münasibətlərində ən həssas məsələlərdən biri İranın şiəlik vasitəsilə Azərbaycanda öz təsirini genişləndirmək cəhdi və İslam Respublikasının İran daxilindəki azəri türklərinə təhlükəsizliklə bağlı baxışıdır.
Bir tərəfdən, Azərbaycan İranın şiə əhalisi üzərində dini təsirindən ehtiyatlanır. Bakıda hökumət dəfələrlə İranla əlaqəli dini mərkəzləri bağlayıb və Tehranla əlaqəsi olan din xadimlərini həbs edib və ya ölkədən çıxarıb.
Digər tərəfdən, İslam Respublikası öz sərhədləri daxilində azəri millətçiliyinin yüksəlməsindən narahatdır və bununla bağlı istənilən hərəkatı fəal şəkildə boğur.
İran siyasətçiləri hesab edirlər ki, müəyyən azəri türk millətçi qrupları Azərbaycan və Türkiyənin dolayı dəstəyi ilə fəaliyyət göstərir və bu ideoloji və kimliyə əsaslanan mübarizəni iki xalq arasında əsas mübahisə obyektinə çevirir.
Bu qarşıdurma onların münasibətlərini geosiyasi və kəşfiyyat rəqabətinə çevirib.
Oral Hatəmi deyib: “İllərdir ki, İslam Respublikası Azərbaycanın mədəni və dini kimliyini yenidən formalaşdırmaq üçün şiə ideologiyasının təbliğinə sərmayə qoyub. Amma bu strategiya onun qonşuya qarşı xarici siyasəti üçün müstəsna deyil, o, həm də İran daxilindəki azəri türklərini hədəf alır”.
Hatəmi əlavə edib: “80 il sovet hakimiyyəti altında yaşayan Azərbaycan hökuməti və xalqı şiəlik kimi fundamentalist ideologiyaların ölkəsi üçün təhlükə yaratdığını qəbul edir. Buna görə də Azərbaycanda dünyəviliyin dərin kökləri var”.
İranın Azərbaycanın öz sərhədləri daxilində azəri millətçiliyinə dəstək verməsindən qorxması ilə bağlı Hatəmi deyib: “Bu narahatlıqların kökü İslam Respublikasının Azərbaycana qarşı təhlükəsizlik yönümlü siyasətindədir”.
“Ərazi bütövlüyünü qorumaq bəhanəsi ilə qurulan bu təhlükəsizlik perspektivi çox qüsurludur. Hökumət öz cəmiyyətinin bir seqmentinə əsas hüquqlardan imtina etdikdə, onun siyasətçiləri güman edirlər ki, təhlükəsizlik yanaşması nəzarəti saxlamaq üçün yeganə yoldur”.
Azərbaycan-İsrail əməkdaşlığı: İranın strateji narahatlığı
İran və Azərbaycan arasında gərginliyin əsas mənbələrindən biri Bakının İsraillə geniş əməkdaşlığıdır.
İsrail Azərbaycana qabaqcıl silahların əsas tədarükçüsüdür və bəzi mənbələrə görə, İsrailin pilotsuz təyyarələri Azərbaycanın Qarabağ müharibəsində qələbəsində mühüm rol oynayıb.
Hərbi tərəfdaşlıq Tehranı təşvişə salır, çünki İran hesab edir ki, İsrail Azərbaycan ərazisindən casusluq və İrana qarşı gizli əməliyyatlar üçün istifadə edir.
Jurnalist Rza Talebi deyib: “İsrail-Azərbaycan münasibətləri İranın Bakı ilə gərginliyində yeganə amil deyil. Onların əlaqələri 30 ildir davam edir və Azərbaycan İsrailin əsas neft tədarükçüsü olaraq qalır, bu ticarət hətta son Qəzza hadisələri zamanı da davam edib”.
Talebi İran və Azərbaycan arasında ticarət həcminin nisbətən aşağı olduğunu da vurğulayıb.
O deyib: “Azərbaycanın İranla ticarəti 580 milyon dollar civarındadır ki, bu da onun İkinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl 825 milyon dolları keçən İsraillə silah ticarətindən azdır. Bu silahların əhəmiyyətli hissəsi İsrail tərəfindən Azərbaycana bağışlanıb”.
Talebi hesab edir ki, hər bir suveren xalq BMT-yə üzv dövlətlərlə diplomatik əlaqələr saxlamaq hüququna malikdir.
O izah edib: “İsraillə davam edən münaqişəni nəzərə alaraq, İslam Respublikası təbii olaraq İsrailin Azərbaycanda mövcudluğundan narahatdır. Bununla belə, İranın son Qarabağ müharibəsində Ermənistana zəif və ədalətsiz dəstəyi onun Bakının siyasətinin tənqidçisi kimi etibarını azaldıb”.
Talebi əlavə edib: “İsrail-Azərbaycan münasibətləri Bakı ilə Tehran arasında gərginliyin yeganə səbəbi deyil. Lakin İran bütün məsələləri - iqtisadi, mədəni və geosiyasi məsələləri İsrail kontekstində çərçivəyə salmağa meyllidir ki, bu da onların mübahisələrinin təhlükəsizliyə əsaslanan xarakterini daha da artırır”.
Regional güc dinamikasında Türkiyənin rolu və dəyişməsi
Türkiyə Azərbaycanın əsas müttəfiqlərindən biridir və ölkədə baş verən son hadisələrin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Azərbaycanın Qarabağ müharibəsində qələbəsi Türkiyənin birbaşa hərbi, siyasi və iqtisadi dəstəyi olmadan mümkün olmaya bilərdi.
Ankaranın Azərbaycanda artan hərbi mövcudluğu, müxtəlif sektorlarda, o cümlədən hərbi bazaların yaradılması və birgə infrastruktur layihələri üzrə geniş əməkdaşlıqla yanaşı, onun Cənubi Qafqazdakı təsirini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib.
Bununla belə, İran ənənəvi olaraq Ermənistanla sıx əlaqələr saxlayır və onu regionda Türkiyə və Azərbaycanın təsirinə qarşı strateji müttəfiq kimi görür.
Son illərdə Tehran Yerevanla münasibətlərini dərinləşdirməyə və alternativ nəqliyyat marşrutlarına və infrastruktur layihələrinə sərmayə qoymaqla azalan regional rolunu tarazlaşdırmağa çalışır.
Türkiyənin Qafqazda genişlənən rolu İran üçün ciddi problem yaradır. Tehran ehtiyat edir ki, Türkiyənin regionda təsiri geosiyasi oxunun formalaşmasını zəiflədə bilər.
Nəticədə İran-Azərbaycan münasibətləri getdikcə daha geniş regional və strateji rəqabətlərə qarışıb.
Rza Talebi izah edib ki, İran-Türkiyə dinamikası açıq düşmənçilikdən daha çox rəqabətli rəqabətdir.
O deyib: “İran və Türkiyənin Suriya, kürd işləri və Qafqaz kimi məsələlərdə maraqları toqquşsa da, bu gərginlik İranın Pakistan, Əfqanıstan və Azərbaycan kimi digər qonşuları ilə mübahisələri qədər ciddi deyil”.
Y. QACAR