Köç Zərdabinin taleyidi

Tarix bəzən köçürülərək qorunur, Anarın ideyasına sözardı

Yazıçı Anar Zərdabinin İçərişəhərdəki heykəlinin yerinin dəyişdirilməsi ideyasını səsləndirdi. Reaksiyalardan göründü ki, bir çoxları bu fikrə təəccübləndi, bəziləri hirsləndi, digərləri isə düşündü. Çünki hər məcburi köçün bir faciəsi olur.

Bu ideya məndə iki sual yaratdı: biz keçmişi hara aparırıq və gələcək üçün yer saxlaya bilirikmi?

Bu ideya sanki Zərdabinin məzarının dəfələlərlə köçürülüməsini gözlərimin önünə gətirdi. Sən demə, köç Zərdabinin taleyidir. İndi da davam edir.

İçərişəhər keçmişimizin daş yaddaşa yığılmış ensiklopediyasıdır. Bir vaxtlar Zərdabinin heykəli də bu ensiklopediyanın bir parçası idi. Elə Ensiklopediya binasının qarşısında yerləşirdi. Zaman keçdikcə, binalar dəyişdi, adamlara yeni zövqlər gəldi. Ensiklopediyanın binası başqa yerə köçürüldü, heykəlin ətrafı isə restoranlarla doldu.

İçərişəhər turist məkanıdır, elə də olmalıdır. Amma Zərdabi indi restoranların arasında yazıq görünür. Turistlər ona baxmır, kim olduğunu bilmir, bələdçilər belə onu tanımır, tanıtmır. Çünki oraya gələn insanlar zeytunlu salat axtarır. Əgər şəhər dəyişibsə, heykəl niyə olduğu yerdə qalsın?

Zərdabinin həyatına ekskurs edirsən, onun taleyi bir köç tarixidir. Onun məzarının yeri üç dəfə dəyişdirilib. Hətta məcburən övladı bir zamanlar onun sümüklərini evdə saxlayıb. Bir xalqın mətbuat qurucusunun sümükləri belə yerdəyişmələrə məruz qalıbsa, heykəlin köçü nədir ki?

Tarix çox qəribədir, bəzən zarafat edir, bəzən acı-acı gülür. Bəlkə biz tarixin bu acı gülüşünü bağlamaq üçün Zərdabinin heykəlini Ensiklopediyanın indiki binasının qarşısına aparaq... Əlində qələm tutan bir heykəl üçün onun mahiyyətini anlayan insanlar gərəkdir. Restoran masasının qarşısında onun ruhunun rahat ola bilməyəcəyi də bir gerçəklikdir.

Qəribədir, bəlkə də Anarın bu ideyası Zərdabini əbədiyyətə aparan yolun növbəti dayanacağıdır. Axı əbədiyyət dərk olunmuş yerdə yaşayır. Həqiqi heykəllər yaddaşda olur. Zərdabinin heykəli İçərişəhərdə turistlərin fon şəkli üçün dekor deyil. O, bir millətin tarixini izah edən varlıqdır.

Məncə, Zərdabinin heykəlini köçürmək acizlik kimi yox, təqdir olunmalı addım kimi qəbul edilməlidir. Bəzən keçmişi qorumağın yolu onu yerindən tərpətməkdir. Bəzən tarix köçürülərək qorunur. Əgər heykəl xalqın ürəyindədirsə, onu hara aparmağın fərqi yoxdur. Daş yerini dəyişə bilər, amma fikir öz evində qalır.