Körfəzdə güc savaşı: Səssiz rəqabətin qalibi kimdir?

Körfəz regionunda illərdir səssiz şəkildə davam edən gərginlik artıq açıq müstəviyə çıxır. Səudiyyə Ərəbistanı ilə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) arasında formalaşan strateji rəqabət təkcə iqtisadi ambisiyalarla məhdudlaşmır. Bu, Yaxın Şərqin qarşıdakı onilliyini müəyyənləşdirə biləcək çoxqatlı güc mübarizəsinə çevrilib. Bir zamanlar Yəməndən tutmuş Qətər böhranına qədər eyni xəttdə hərəkət edən Ər-Riyad və Əbu-Dabi bu gün Sudan, Suriya, İsrail məsələsi və Qırmızı dənizin təhlükəsizliyi kimi bir çox istiqamətdə fərqli mövqe nümayiş etdirirlər.

Məhəmməd bin Salmanın irəli sürdüyü “Vision 2030” strategiyası Səudiyyə Ərəbistanını neft asılılığından uzaqlaşdıraraq maliyyə, turizm, texnologiya, süni intellekt, müdafiə sənayesi və logistika mərkəzinə çevirməyi hədəfləyir. NEOM kimi meqa layihələr yalnız futuristik memarlıq təşəbbüsü deyil, həm də qlobal kapitala ünvanlanmış geosiyasi mesajdır. Riyad göstərmək istəyir ki, yeni iqtisadi model və regional liderlik iddiası ilə Körfəzdə qaydaları dəyişməyə hazırdır.

Lakin bu transformasiya, əslində, BƏƏ-nin son 30 ildə qurduğu iqtisadi üstünlüyə birbaşa meydan oxumaq deməkdir. Dubay və Əbu-Dabi azad ticarət zonaları, beynəlxalq maliyyə mərkəzləri, aşağı tənzimləmə yükü və yüksək kapital hərəkətliliyi ilə Körfəzin qlobal qapısına çevrilib. Səudiyyə Ərəbistanı isə daha böyük əhali, geniş ərazi, yüksək enerji potensialı və nəhəng daxili bazar üstünlüklərindən istifadə edərək bu balansı dəyişmək niyyətindədir. Rəqabətin açıq qarşıdurmaya çevriləcəyi sual altındadır, lakin iqtisadi alətlər, investisiya siyasəti və regional təsir mexanizmləri vasitəsilə mübarizənin dərinləşəcəyi aydındır.

Bu mübarizənin mühüm istiqamətlərindən biri də silahlanma və müdafiə sənayesidir. Səudiyyə Ərəbistanı SAMI (Saudi Arabian Military Industries) vasitəsilə yerli müdafiə istehsalını artırmağı və idxaldan asılılığı azaltmağı planlaşdırır. BƏƏ isə EDGE Group çətiri altında müdafiə sektorunda ciddi konsolidasiya həyata keçirib. Artıq pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə sistemləri, ağıllı sursat və hava hücumundan müdafiə kompleksləri təkcə hərbi vasitə deyil, həm də geosiyasi təsir alətinə çevrilib. Körfəzdə güc ölçüsü yalnız neft hasilatı ilə deyil, texnologiya və müdafiə ixracı ilə də müəyyən olunur.

Enerji faktoru isə rəqabətin başqa bir dərin qatıdır. Səudiyyə Ərəbistanı OPEC+ çərçivəsində aparıcı mövqeyini qoruyaraq neft gəlirlərini sənaye və texnologiya investisiyalarına yönəltmək istəyir. BƏƏ isə bərpa olunan enerji və hidrogen layihələri ilə post-neft dövrünə hazırlaşır. Paralel olaraq, Əbu-Dabinin xarici siyasətində siyasi islam əleyhdarlığı əsas xətt olaraq qalır və regiondakı islamçı hərəkatlar sistemik risk kimi qiymətləndirilir. Riyad isə son illərdə daha praqmatik kurs seçib – İranla münasibətlərin normallaşdırılması, Qətərlə əlaqələrin bərpası və Türkiyə ilə yaxınlaşma bu strategiyanın elementləridir.

Türkiyə amili Körfəzdəki rəqabətin mühüm hissəsinə çevrilib. 2021-ci ildən sonra Ankara ilə BƏƏ arasında normallaşma baş verdi, investisiya sazişləri imzalandı və maliyyə əməkdaşlığı genişləndirildi. BƏƏ-nin Türkiyəyə yönəlik investisiya fondu təşəbbüsü diqqət çəkdi və milyardlarla dollarlıq kapital axını vəd edildi. Bununla yanaşı, Ankaranın strateji ağırlıq mərkəzinin tədricən Riyad istiqamətinə yönəldiyi də müşahidə olunur. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına səfərləri, müdafiə sənayesi üzrə əməkdaşlıq və enerji layihələri yeni institusional baza formalaşdırır. Türk müdafiə sənayesi məhsullarına Körfəzdə artan maraq bu yaxınlaşmanın praktik nəticəsidir.

Beləliklə, Körfəzdə formalaşan Səudiyyə-BƏƏ rəqabəti regionun siyasi və iqtisadi arxitekturasını yenidən dizayn edir. Bu proses Türkiyə üçün həm ciddi imkanlar, həm də potensial risklər yaradır. Yeni balansın necə qurulacağı isə tərəflərin iqtisadi transformasiya tempindən, geosiyasi qərarlarından və qlobal güclərin bölgəyə yanaşmasından asılı olacaq.

Sitat.info