Lüksemburqda yandırılan yaşıl işıq

Avropa İttifaqının yeni strateji xəritəsində Azərbaycanın imzası

Bugünlərdə Lüksemburqda keçirilən “Regionlararası təhlükəsizlik və bağlantılar” mövzusundakı xüsusi toplantı Avropa İttifaqının (Aİ) dəyişən strateji prioritetlərinin və Avrasiyaya yönəlik yeni baxışının aydın təzahürü oldu. Qara Dəniz, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya kimi üç əhəmiyyətli regionu eyni diplomatik platformada bir araya gətirən tədbir Brüsselin geniş və praqmatik bağlantılar arxitekturası qurmaq əzmini nümayiş etdirdi. Avropanın Şərqə uzanan enerji və nəqliyyat damarlarının təhlükəsizliyinin qarantı rolunda isə Azərbaycan çıxış edir. Lüksemburqda keçirilən sessiyalar Avropanın Şərqə uzanan yeni strateji nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin memarlıq planının müzakirəsi idi.

Toplantının tərkibi və gündəliyi onun strateji əhəmiyyətini bütün detalları ilə ortaya qoyur. Aİ-nin ali nümayəndəsi Kaya Kallas, genişlənmə üzrə komissar Marta Kos, beynəlxalq tərəfdaşlıq üzrə komissar Jozef Sikela kimi əsas liderlərin, üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərinin və Şərq Tərəfdaşlığı, Türkiyə və Mərkəzi Asiya ölkələrinin yüksək vəzifəli şəxslərinin bir araya gəlməsi müzakirə olunan məsələlərin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

Bu, Avropanın şərq cinahında yeni təhlükəsizlik və əməkdaşlıq forması yaratmaq cəhdidir. Toplantıda Azərbaycanı xarici işlər nazirinin müavini Yalçın Rəfiyevin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətinin təmsil etməsi və sərgilənən mövqe Bakının yeni arxitekturadakı yerini və rolunu aydın şəkildə müəyyənləşdirir. Azərbaycan artıq Aİ-nin regiondakı strateji hədəflərinin reallaşması üçün etibarlı və proaktiv tərəfdaşı kimi çıxış edir. Bu yeni pozitiv məcranın təməlində dayanan birinci amil Cənubi Qafqazda yaranan yeni geosiyasi prsoseslər və Azərbaycanın bu məsələlərin formalaşmasında oynadığı həlledici roldur. Nazir müavini Yalçın Rəfiyevin geniş Qara dəniz regionunda sülh və təhlükəsizliyin bərqərar olmasının vacibliyini və bu istiqamətdə Azərbaycanla Ermənistan arasında davam edən sülh prosesinin əhəmiyyətini vurğulaması təsadüfi deyil. Aİ üçün Qara dəniz regionunun təhlükəsizliyi son illərin geosiyasi təlatümlərindən sonra birbaşa strateji əhəmiyyət kəsb etməyə başlayıb. Brüssel anlayır ki, Qara dənizdəki sabitlik Cənubi Qafqazdakı sabitlikdən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsi bütün regionun inkişaf potensialını əngəlləyən, nəqliyyat dəhlizlərini bağlı saxlayan və daim eskalasiya riski yaradan “mina sahəsi” idi. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsi ilə tarixi münaqişəyə son qoyması bütün regionda yeni eranın qapısını açdı. İndi Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanması Avropanı Mərkəzi Asiyaya bağlayan bütün kommunikasiya xətlərinin açılması, regionun nəhəng iqtisadi və logistik potensialının reallaşdırılması üçün açar rolunu oynayacaq. Məhz bu səbəbdən Brüssel indi Bakının sülh gündəmini tam dəstəkləyir və Azərbaycanı regionda sabitliyin əsas təminatçısı kimi görür.

Azərbaycan-Aİ münasibətlərinin pozitiv məcraya düşməsinin ikinci sütunu Bakının Avropa üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edən bağlantılar (connectivity) sahəsində oynadığı əvəzolunmaz roldur. Qara dəniz regionunu Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyaya bağlayan mühüm nəqliyyat dəhlizləri üzərində yerləşən Azərbaycan və nəqliyyat, enerji, rəqəmsal bağlantılar sahəsində Aİ-nin etibarlı tərəfdaşıdır.

Enerji bağlantısı tərəfdaşlığın əsas sütununu təşkil edir. Avropa üçün enerji təchizatının şaxələndirilməsi milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib. Məhz bu kontekstdə Cənub Qaz Dəhlizi və onun tərkib hissəsi olan TAP və TANAP kəmərləri Avropanın enerji təhlükəsizliyinin strateji elementinə çevrilib.

Nəqliyyat bağlantısı bu tərəfdaşlığın polad relsləridir. Qlobal təchizat zəncirlərindəki ənənəvi marşrutların həssaslığı Şərq–Qərb ticarət yollarında Orta Dəhlizin (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) əhəmiyyətini kəskin şəkildə artırıb. Zəngəzur dəhlizinin açılması isə potensialı daha da artıraraq bütün regionun nəqliyyat xəritəsini dəyişdirmək gücündədir. Aİ-nin özünün “Global Gateway” strategiyası çərçivəsində Orta Dəhlizə milyardlarla avro sərmayə qoymağa hazırlaşması Brüsselin Bakının bu sahədəki strateji rolunu tam anladığını göstərir.

Rəqəmsal bağlantı isə tərəfdaşlığın gələcəyə uzanan görünməz telləridir. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Xəzər dənizinin dibi ilə çəkilən fiber-optik kabel layihəsi Avropa ilə Asiya arasında yeni rəqəmsal ipək yolu yaradır. Bu layihə, internet trafiki və data axınında ənənəvi marşrutlardan asılılığı aradan qaldıraraq Avropanın rəqəmsal suverenliyinə də töhfə verir.

Münasibətlərin pozitiv məcraya düşməsinin üçüncü səbəbi, Azərbaycanın artan geosiyasi çəkisi və Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında körpü rolunu oynamasıdır. Avropa İtifaqı anlayır ki, resurslarla zəngin və geosiyasi cəhətdən əhəmiyyətli olan Mərkəzi Asiyaya çıxış üçün etibarlı dəhlizə ehtiyacı var. Azərbaycan isə Mərkəzi Asiya respublikaları ilə olan tarixi, mədəni və dil yaxınlığı, həmçinin Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində dərinləşən inteqrasiya sayəsində bu körpü rolunu oynamaq üçün ideal mövqedədir. Bakı Brüssel üçün Mərkəzi Asiyanın qapısı, Daşkənd və Astana üçün isə Avropanın qapısı rolunu oynayır. Bu unikal mövqe, Azərbaycanın diplomatik çəkisini artırır və onu Aİ üçün sadəcə bir qonşu yox, regionda birgə siyasət yürütmək üçün vacib strateji tərəfdaşa çevirir.

Lüksemburqda keçirilən toplantı Azərbaycan–Aİ münasibətlərində yeni mərhələnin başlandığını təsdiqləyən hadisədir. Bu yeni mərhələ tərəflərin bir-birinə qarşılıqlı ehtiyacından və strateji maraqlarının üst-üstə düşməsindən qaynaqlanır. Azərbaycan və Aİ arasında iqtisadi və investisiya əməkdaşlığının gücləndirilməsi üçün mövcud potensialdan daha səmərəli istifadə etmək zamanı artıq çatıb. Lüksemburqda yandırılan yaşıl işıq hadisələrin reallığa çevrilməsi üçün yolun açıq olduğunu göstərir.

Vasif HÜSEYNOV,
Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin şöbə müdiri

Qara dəniz regionu Azərbaycan üçün çox yüksək strateji əhəmiyyətə malik məkandır. Bu region ətrafındakı dövlətlərlə Azərbaycan arasında sıx iqtisadi, siyasi və strateji əməkdaşlıq mövcuddur. Məhz buna görə də bu regionda sülhün və təhlükəsizliyin bərqərar olması ölkəmiz üçün həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu region, eyni zamanda, Azərbaycan ilə Qərbi Avropa arasında körpü rolunu oynayır. Buna görə də regionda sabitlik və sülhün qorunması Azərbaycanın maraqlarına tamamilə uyğundur. Orta Dəhliz vasitəsilə daşımaların müəyyən hissəsi Qara dəniz üzərindən Avropaya nəql olunur. Bu baxımdan Qara dəniz regionunun Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə birləşməsi Avropa İttifaqının həm Şərqdəki, həm də Asiyadakı tərəfdaşları ilə daha səmərəli nəqliyyat əlaqələrinin formalaşmasına imkan yaradır. Xüsusilə şimalda və cənubda müəyyən çətinliklərin yaşandığı bir dövrdə bu alternativ marşrut Avropa üçün yeganə işlək və etibarlı nəqliyyat yolu kimi ön plana çıxır.

Aİ-nin son aylar Orta Dəhlizə artan marağı, eləcə də investisiya danışıqlarının intensivləşməsi onu göstərir ki, avropalı tərəfdaşlar bu regionun və dəhlizin əhəmiyyətini tam şəkildə dərk edirlər. Azərbaycanın beynəlxalq toplantılarda fəal iştirakı ölkəmizin Avropada və dünyada etibarlı tərəfdaş kimi qəbul olunmasının bariz göstəricisidir. Xüsusilə, Avropa üçün Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti gündən-günə artır. Bütün bunlar Azərbaycan və Aİ arasında münasibətlərin daha da intensivləşməsinə və qarşılıqlı marağın artmasına müsbət təsir göstərir.

Aİ bu gün Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Ölkəmiz üçün Aİ ilə münasibətlərin sabit, qarşılıqlı etimada əsaslanan və çoxşaxəli şəkildə inkişaf etməsi prioritet sayılır. Regionlararası bağlantıların gücləndirilməsi enerji təhlükəsizliyi baxımından da əhəmiyyətli nəticələr doğurur. Xüsusilə, Cənub Qaz Dəhlizi bu gün Şərqi Avropa ölkələri üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzi dövlətlərin daxili istehlakının 40-50 faizinin məhz bu dəhliz vasitəsilə nəql olunan Azərbaycan qazı hesabına ödənilməsi Avropa üçün böyük strateji amildir. Azərbaycan qazının həcminin artırılması, 2022-ci ildə imzalanmış “Enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair Bəyannamə”nin müddəalarının icrası qarşıya qoyulan əsas məqsədlərdəndir.

Bu hədəflərə nail olunması həm Azərbaycan, həm də Aİ üçün qarşılıqlı faydalı olacaq, regionlararası bağlantıların möhkəmləndirilməsi isə Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təminində mühüm rol oynayacaq.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ