Mövcud beynəlxalq hüquq sistemi öz tarixi missiyasını tamamlayıb

Beynəlxalq hüquq uzun illər qlobal nizamın əsas sütunlarından biri kimi təqdim olunub. Dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi çərçivədə tənzimlənməsi, münaqişələrin qarşısının alınması və beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin olunması bu sistemin əsas missiyası hesab edilirdi. Lakin son illərdə baş verən silahlı münaqişələr, hüquq normalarının selektiv tətbiqi və beynəlxalq institutların təsirsizliyi beynəlxalq hüququn real funksionallığını ciddi şəkildə sual altına alır.

Müasir geosiyasi reallıqlar fonunda beynəlxalq hüququn normativ iddiası ilə praktik təsir gücü arasında dərin uçurum yaranıb. Hüquq mövcuddur, lakin çox zaman işləmir; qərarlar qəbul olunur, amma icra edilmir. Bu vəziyyət beynəlxalq hüququn gələcəyi ilə bağlı fundamental suallar doğurur.

Moderator.az beynəlxalq hüququn mövcud böhranı, onun səbəbləri və gələcək perspektivləri ilə bağlı hüquqşünas Əli Qədimovla olan müsahibəni təqdim edir:

- Beynəlxalq hüquq uzun illər dövlətlərarası münasibətlərin əsas tənzimləyici mexanizmi kimi qəbul olunub. Sizcə, XX əsrin ortalarında formalaşmış bu hüquq sistemi niyə müasir geosiyasi reallıqlar fonunda öz əvvəlki funksionallığını itirib?

- Düzdür, beynəlxalq hüquq uzun müddət dövlətlərarası münasibətlərin əsas tənzimləyici mexanizmi kimi təqdim olunmuşdur. Xüsusilə XX əsrin ortalarından etibarən formalaşan beynəlxalq hüquq sistemi qlobal sülhün qorunması, münaqişələrin qarşısının alınması və dövlətlərin davranışlarının hüquqi çərçivəyə salınması məqsədini daşıyırdı. Lakin müasir dövrdə baş verən geosiyasi proseslər, silahlı münaqişələrin artması, beynəlxalq institutların təsirsizliyi və qərarların icrasız qalması bu sistemin real funksionallığını ciddi şəkildə sual altına alır. Bu mənada hesab etmək olar ki, mövcud beynəlxalq hüquq sistemi normativ olaraq mövcudluğunu qorusa da, funksional baxımdan öz tarixi missiyasını tamamlamışdır və yeni hüquqi modellərə ehtiyac yaranmışdır.

Belə ki, mövcud beynəlxalq hüquq sistemi əsasən İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmışdır. Müharibənin dağıdıcı nəticələri dövlətləri kollektiv təhlükəsizlik, münaqişələrin sülh yolu ilə həlli və gücdən istifadənin məhdudlaşdırılması kimi prinsiplər ətrafında birləşməyə sövq etmişdir. Bu məqsədlə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yaradılmış, beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması onun əsas vəzifəsi kimi müəyyən edilmişdir. Eyni zamanda, dövlətlərin suveren bərabərliyi və beynəlxalq hüquq normalarının universallığı əsas normativ dayaqlar kimi qəbul olunmuşdur.

Həmin dövrün siyasi reallıqları fonunda bu sistem nisbətən effektiv görünürdü. Dövlətlərin sayı az idi, qlobal güc mərkəzləri daha aydın şəkildə formalaşmışdı və beynəlxalq münasibətlərdə institusional nizamlanmaya ehtiyac vardı. Lakin bu hüquqi arxitektura konkret tarixi kontekstdə formalaşmış və həmin kontekstdən kənara çıxmaqda çətinlik çəkmişdir.

- XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlərin çoxqütblü xarakter alması və yeni güc mərkəzlərinin meydana çıxması fonunda klassik beynəlxalq hüquq mexanizmləri niyə müasir münaqişələrə effektiv reaksiya verə bilmir?

- Bəli, XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlərin strukturu köklü şəkildə dəyişmişdir. Dünya artıq təkqütblü və ya ikiqütblü sistemlə xarakterizə olunmur; yeni regional və qlobal güc mərkəzləri meydana çıxmışdır. Çin, Hindistan, regional koalisiyalar və qeyri-dövlət aktorları beynəlxalq proseslərdə daha fəal rol oynamağa başlamışdır. Bu dəyişikliklər fonunda klassik beynəlxalq hüquq mexanizmləri çeviklik və uyğunlaşma qabiliyyətini itirmişdir.

Müasir münaqişələr – Yaxın Şərqdə uzunmüddətli silahlı qarşıdurmalar, Ukrayna müharibəsi, Qəzzada humanitar böhran və Afrika regionunda davam edən silahlı münaqişələr – beynəlxalq hüququn real təsir imkanlarının məhdud olduğunu göstərir. Bu hallarda hüquq normaları mövcud olsa da, onların tətbiqi siyasi iradədən asılı vəziyyətə düşür.

Digər tərəfdən, beynəlxalq hüququn işləməməsinin əsas səbəblərindən biri onun institusional mexanizmlərinin zəifliyidir. Xüsusilə BMT Təhlükəsizlik Şurasında veto hüququnun mövcudluğu qərarların qəbulunu və icrasını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Daimi üzvlərin siyasi maraqları çox vaxt beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik prinsiplərindən üstün tutulur.

Beynəlxalq məhkəmələrin qərarları da eyni problemlə üzləşir. Məsələn, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin və ya Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin qərarları yalnız dövlətlərin razılığı və əməkdaşlığı olduqda icra edilir. Güclü dövlətlərin bu qərarları tanımaması və ya icradan yayınması hüququn məcburedici xarakterini faktiki olaraq aradan qaldırır. Nəticədə beynəlxalq hüquq tənzimləyici mexanizmdən çox, deklarativ sistemə çevrilir.

O cümlədən, beynəlxalq hüququn legitimliyinə ən ciddi zərbə selektiv tətbiq və ikili standartlar problemindən gəlir. Eyni hüquq pozuntularına fərqli siyasi yanaşmalar beynəlxalq hüququn obyektivliyinə olan inamı zəiflədir. Bəzi hallarda dövlətlərin ərazi bütövlüyünün pozulması ciddi sanksiyalarla müşayiət olunur, digər hallarda isə oxşar pozuntular beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən görməzdən gəlinir.

Bu selektivlik beynəlxalq hüququn universal norma kimi deyil, siyasi alət kimi qəbul olunmasına səbəb olur. Hüququn bu cür instrumentalizasiyası isə onun normativ gücünü və mənəvi legitimliyini ciddi şəkildə aşındırır.

-Beynəlxalq hüququn böhranının artıq siyasi liderlərin çıxışlarında da açıq şəkildə ifadə olunmasını necə qiymətləndirirsiniz və bu fakt beynəlxalq hüququn normativ iddia ilə praktik reallıq arasındakı uçurumunu nə dərəcədə göstərir?

-Haqlısınız, məsələnin ciddiliyi həm də ondadır ki, beynəlxalq hüququn böhranı artıq yalnız akademik müzakirə mövzusu deyil, siyasi liderlərin çıxışlarında da açıq şəkildə ifadə olunur. Cənab Prezidentin yerli jurnalistlərlə son müsahibəsində qeyd etmişdir ki, “beynəlxalq hüquq bir çox hallarda kağız üzərində qalır və onun işləmədiyini biz praktikada görürük”. Bu fikirlər beynəlxalq hüququn mövcud vəziyyətinə verilən siyasi qiymət olmaqla yanaşı, onun funksional böhranının real müşahidələrə əsaslandığını göstərir.

Bu cür mövqelər beynəlxalq hüququn artıq əvvəlki kimi qəbul edilmədiyini və dövlətlərin onu real təminat mexanizmi kimi görmədiyini ortaya qoyur.

Ümumiyyətlə, beynəlxalq hüququn “işləməməsi” anlayışı onun tamamilə mövcudluğunu itirməsi və ya hüquq sistemi kimi dağılması mənasına gəlmir. Əksinə, beynəlxalq hüquq hələ də normativ sistem kimi fəaliyyət göstərir: çoxsaylı beynəlxalq müqavilələr qüvvədədir, konvensiyalar formal olaraq icra olunur və beynəlxalq institutlar institusional baxımdan mövcudluğunu qoruyur. Dövlətlərarası münasibətlərdə hüquqi terminologiyadan istifadə edilir, beynəlxalq hüquqa istinadlar davam edir və hüquq hələ də legitimlik mənbəyi kimi təqdim olunur. Bu baxımdan beynəlxalq hüququn normativ varlığı danılmazdır.

Lakin problemin mahiyyəti hüquq normalarının mövcudluğunda deyil, onların effektiv tətbiqi və icra olunmasındadır. Beynəlxalq hüquq normaları çox vaxt siyasi iradə ilə dəstəklənmədikdə real nəticə doğurmur. Qərarların icrası könüllü xarakter daşıyır, məcburetmə mexanizmləri zəifdir və güc balansı hüquqi bərabərliyi faktiki olaraq aradan qaldırır. Nəticədə beynəlxalq hüquq praktik müstəvidə davranışı tənzimləyən mexanizmdən daha çox, post-faktum legitimləşdirmə alətinə çevrilir.

Bu kontekstdə “tarixi missiyanı tamamlamaq” anlayışı beynəlxalq hüququn dəyərini inkar etmək deyil, onun mövcud struktur və mexanizmlərlə qlobal ədalət və təhlükəsizliyi təmin etmək qabiliyyətini itirməsini ifadə edir. Beynəlxalq hüquq müəyyən bir tarixi mərhələdə – dövlətlərin sayı, güc münasibətləri və siyasi arxitektura fərqli olduğu dövrdə nisbətən effektiv funksiyanı yerinə yetirmişdir. Lakin müasir çoxqütblü və yüksək dərəcədə siyasiləşmiş beynəlxalq sistemdə həmin mexanizmlər artıq adekvat nəticə vermir.

-Siz vurğulayırsınız ki, beynəlxalq hüququn böhranı onun mahiyyətindən deyil, institusional dizaynından və siyasi asılılıqlarından qaynaqlanır. Bu halda beynəlxalq hüququn gələcəyi üçün hansı yeni, daha çevik və funksional hüquqi modelləri mümkün və zəruri hesab edirsiniz?

-Elədir, bu vəziyyət beynəlxalq hüququn mahiyyətindən deyil, onun institusional dizaynından və siyasi asılılıqlarından qaynaqlanır. Hüquq institutlarının güc mərkəzlərindən asılılığı, selektiv tətbiq və icra problemləri beynəlxalq hüququn funksional rolunu zəiflədir. Beləliklə, mövcud beynəlxalq hüquq sistemi normativ baxımdan yaşasa da, funksional baxımdan öz tarixi rolunu başa vurmuş sistem kimi qiymətləndirilə bilər.

Mövcud vəziyyət aydın şəkildə göstərir ki, beynəlxalq hüququn gələcəyini yalnız mövcud institutların formal şəkildə qorunub saxlanılması ilə təmin etmək mümkün deyil. Mövcud beynəlxalq hüquqi arxitektura dəyişən qlobal reallıqlara uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir və bu da onun effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədir. Buna görə də daha çevik, dinamik və regional xüsusiyyətləri nəzərə alan yeni hüquqi modellərə ehtiyac yaranmışdır. Xüsusilə regional təşkilatlar, subregional əməkdaşlıq mexanizmləri və konkret sahələr üzrə formalaşdırılan çoxtərəfli razılaşmalar beynəlxalq hüququn praktik təsir imkanlarını artırmaq baxımından daha real və funksional alternativlər təqdim edə bilər.

Bu cür modellərin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onlar hüquq normalarını ümumi və abstrakt prinsiplər səviyyəsində deyil, konkret regional və funksional ehtiyaclar kontekstində formalaşdırır. Belə yanaşma hüquqi öhdəliklərin daha aydın müəyyən edilməsinə, tərəflər arasında məsuliyyət bölgüsünün dəqiqləşdirilməsinə və icra mexanizmlərinin gücləndirilməsinə imkan yaradır. Eyni zamanda, bu modellər klassik suverenlik anlayışının mütləq və toxunulmaz mahiyyətini yenidən nəzərdən keçirməli, suverenliyin hüquqi öhdəliklər və kollektiv məsuliyyət prinsipləri ilə uzlaşdırılmasını təmin etməlidir.

Əks halda beynəlxalq hüquq real davranışları tənzimləyən sistem kimi deyil, yalnız normativ iddia və siyasi ritorika səviyyəsində mövcud olan konseptual çərçivə olaraq qalmağa davam edəcəkdir. Bu isə beynəlxalq hüququn legitimliyini və gələcək funksional rolunu daha da zəiflədəcəkdir.

- Mövcud beynəlxalq hüquq sisteminin funksional böhranı fonunda, sizcə beynəlxalq hüququn yenidən real və təsirli tənzimləyici mexanizmə çevrilməsi mümkündürmü, yoxsa yeni regional və çoxtərəfli hüquqi modellər artıq qaçılmazdır?

- Mövcud beynəlxalq hüquq sistemi müəyyən bir tarixi mərhələdə beynəlxalq münasibətlərin sabitləşdirilməsi və qlobal nizamın formalaşdırılması baxımından mühüm rol oynamışdır. Bu sistem dövlətlərarası davranışlara hüquqi çərçivə vermiş, müharibədən sonrakı dövrdə nisbətən proqnozlaşdırıla bilən beynəlxalq mühitin yaranmasına töhfə göstərmişdir. Lakin müasir dövrdə müşahidə olunan geosiyasi gərginliklər, güc balansının dəyişməsi və beynəlxalq institutların artan siyasi asılılığı fonunda həmin hüquqi mexanizmlər öz funksional imkanlarını böyük ölçüdə itirmişdir.

Bu baxımdan beynəlxalq hüququn qarşılaşdığı böhran onun normativ sistem kimi yox olması ilə deyil, real təsir gücünün zəifləməsi və legitimliyinin aşınması ilə xarakterizə olunur. Hüquq normaları mövcud olsa da, onların bərabər və effektiv tətbiq olunmaması beynəlxalq hüququn tənzimləyici rolunu ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Məhz bu səbəbdən daha çevik, icra mexanizmləri gücləndirilmiş, regional və çoxtərəfli hüquqi modellərin formalaşdırılması artıq sadəcə bir seçim deyil, obyektiv zərurət kimi çıxış edir. Beynəlxalq hüquq yalnız bu istiqamətdə yenilənməklə normativ iddiadan çıxaraq real və təsirli tənzimləyici sistem statusunu yenidən qazana bilər.

Mehin Mehmanqızı