Müasir dünyanın iki fərqli üzü Əbülfəz Süleymanlı Sosioloji baxış

Əbülfəz SÜLEYMANLI
Professor
[email protected]

Müasir dünya paradoksların ən kəskin şəkildə üzə çıxdığı tarixi mərhələlərdən birini yaşayır. Bir tərəfdən bəşəriyyət süni intellekt, biotexnologiya və kvant hesablamaları kimi sahələrdə əvvəlki əsrlərlə müqayisə olunmayacaq sürətdə irəliləyir. Digər tərəfdən isə qlobal geosiyasi mühit getdikcə orta əsrləri xatırladan bir qaranlığa bürünür: güc siyasəti, ərazi iddiaları, müharibələr, mülki əhalinin taleyi üzərindən aparılan strateji hesablamalar yenidən beynəlxalq münasibətlərin əsas dili halına gəlir. Bu ikili vəziyyət təkcə siyasi deyil, eyni zamanda dərin sosioloji mənzərə yaradır.

Geosiyasi müstəvidə müşahidə etdiyimiz proseslər rasional-modern dünya təsəvvürünün ciddi şəkildə aşınmaqda olduğunu göstərir. Beynəlxalq hüququn universallıq iddiası zəifləyir, normativ prinsiplər güc balansına tabe edilir. İnsan hüquqları diskursu selektiv şəkildə işlədilir; bəzi regionlarda həyat “toxunulmaz dəyər”, digərlərində isə “kollektiv itki” kimi təqdim olunur. Tarix sanki geriyə doğru deyil, spiralvari şəkildə hərəkət edir: texnoloji baxımdan irəli, etik və siyasi baxımdan isə geri.

Bu qaranlıq fonun qarşısında isə tamam başqa bir dünya formalaşır. Süni intellekt yalnız texniki alət deyil, sosial münasibətlərin, bilik istehsalının və gündəlik həyatın strukturunu dəyişdirən əsas aktora çevrilir. Alqoritmlər artıq təkcə məlumat emal etmir, seçimlərimizi istiqamətləndirir, davranışlarımızı proqnozlaşdırır və hətta normativ qərarların verilməsində iştirak edir. Sosial media platformaları, avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri və rəqəmsal nəzarət mexanizmləri yeni tip sosial nizam yaradır: görünməz, lakin təsir gücü son dərəcə yüksək olan bir nizam.

Burada əsas paradoks ondan ibarətdir ki, insan ağlının məhsulu olan bu yüksək texnologiyalar, əksər hallarda humanist dəyərləri gücləndirmək əvəzinə, onları kölgədə qoyan mexanizmlərlə yanaşı inkişaf edir. Texnoloji rasionalizm etik refleksdən daha sürətlə irəliləyir. Sosioloji baxımdan bu vəziyyət “texnoloji modernlik – sosial gerilik” dilemması kimi oxuna bilər. Yəni cəmiyyətlər texniki baxımdan gələcəyə doğru qaçarkən, kollektiv vicdan və qlobal məsuliyyət anlayışı eyni sürətlə inkişaf etmir.

Bu iki fərqli üz – geosiyasi qaranlıq və texnoloji parıltı – əslində bir-birindən müstəqil deyil. Əksinə, onlar bir-birini bəsləyir. Müasir müharibələr artıq təkcə silahlarla aparılmır; informasiya, alqoritm, kiber məkan və süni intellekt müasir qarşıdurmaların əsas alətlərinə çevrilib. Beləliklə, texnoloji inkişaf bəzən sülhün deyil, münaqişənin effektivliyini artıran vasitə rolunu oynayır. Bu da texnologiyanın “neytral” olduğu iddiasını ciddi şəkildə sual altına alır.

Sosioloji nöqteyi-nəzərdən bu mənzərəni anlamaq üçün texnologiyanı yalnız innovasiya kimi deyil, həm də hakimiyyət forması kimi oxumaq zəruridir. Kim alqoritmləri dizayn edir, kim verilənləri toplayır, kim qərar mexanizmlərini idarə edir? Bu suallar cavablandırılmadan texnoloji inkişafın gələcəyi ilə bağlı optimist ssenarilər sadəlövhlükdən uzağa gedə bilməz. Texnoloji gücün mərkəzləşməsi, sosial bərabərsizlikləri daha da dərinləşdirə, qlobal miqyasda yeni “rəqəmsal aristokratiya” yarada bilər.

Nəticə etibarilə, müasir dünya eyni anda iki fərqli zaman kəsiyində yaşayır: biri orta əsrlərin güc və zorakılıq məntiqi, digəri isə gələcəyin texnoloji laboratoriyaları. Bu ikili həyat tərzi insanlığı fundamental bir sualla üz-üzə qoyur: texnoloji tərəqqi bizi daha ədalətli, daha etik və daha məsuliyyətli bir cəmiyyətə aparacaq, yoxsa yalnız daha sofistika edilmiş bir xaos yaradacaq?

Bu sualın mərkəzində texnologiyanın inkişaf sürəti deyil, qlobal miqyasda münasibətləri tənzimləyən normativ çərçivələrin və güc balanslarının hansı məcraya yönəldiyi dayanır. Bu çərçivələrin zəiflədiyi və ya selektiv şəkildə işlədiyi məkanlarda texnoloji tərəqqi ilə paralel olaraq insan həyatının getdikcə statistik göstəriciyə çevrildiyi, davam edən zorakılıq və kütləvi itkilərin isə gündəlik xəbərlərin adi bir parçası kimi qavrandığı proseslər müşahidə olunur. Bu kontekstdə, süni intellekt də daxil olmaqla, əsaslı texnoloji sistemlər insan fəaliyyətini tamamlayan və ona məna qazandıran vasitələr kimi dərk edilmədikcə, onu əvəz edən və kölgədə qoyan mexanizmlərə çevrilmə riski daşıyır. Dünya bu nöqtədə aydın bir yol ayrıcındadır: ya texnologiya insan ləyaqətini, ədalət hissini və kollektiv məsuliyyəti qoruyan bir şüurun xidmətinə veriləcək, ya da yaranan mənəvi boşluq texnoloji mükəmməllik illüziyası ilə ört-basdır ediləcək. Hansı yolun seçiləcəyi isə dünyanın hansı üzü ilə yoluna davam edəcəyini – gücünmü, yoxsa dəyərinmi üstün tutulacağını – müəyyən edəcək.