Problemli kreditlər niyə artır? TƏHLİL

Yada salaq ki, 2015-ci ildə ölkəmizdə iki devalvasiya baş vermiş, manat iki dəfədən çox dəyər itirmişdi. Nəticədə problemli kreditlərin məbləği 2 milyard manata yaxınlaşmışdı. Bu məsələ düz 4 il həllini tapa bilmədi. Yalnız cənab Prezidentin 2019-cu il fevralın 19-da imzaladığı müvafiq Fərmanın nəticəsində problem həllini tapdı. Belə ki, 10 min dollara qədər kredit götürən fiziki şəxslərin borclarında 2015-ci ildə baş vermiş devalvasiyalardan sonra yaranmış fərq dövlətin hesabına ödənildi. Bununla da qeyd olunan kreditlər üzrə məbləğ azaldı.
Pandemiyadan sonrakı, yəni 2021-ci idən isə ölkədə problemli kreditlər yenidən artmağa başladı. 2022-ci ildə proses nisbətən zəifləsə də, 2023-cü il və ötən il ərzində tendensiya yenidən öz məcrasına qayıtdı. Cari ildən isə temp daha da sürətlənib.
Səbəb odur ki, iqtisadiyyatda canlanma yarandı. İşgüzar aktivlik bərpa olundu, banklara kredit müraciətləri genişləndi. Burada əhalinin gəlirlərinin yüksəlməsi də rol oynadı. Lakin məsələ bundadır ki, problemli kreditlər üzrə məbləğin artmaması üçün gərək iqtisadiyyatdakı canlanma, işgüzar aktivlik və əhalinin gəlirlərindəki yüksəliş davamlı xarakter daşısın. Özü də hər üçü bərabər şəkildə... Belə ki, məsələn, iqtisadi canlanmanın və işgüzar aktivliyin zəiflədiyi fonda əhalinin gəlirlərinin artması istər-istəməz bahalaşma və inflyasiya yaradır. Bunun da nəticəsində banklardan götürülən borc vəsaitlərinin geri ödənişində problemlər ortaya çıxır.
Ölkədə problemli kreditlər üzrə məbləğin bir müddətdir artmaqda davam etməsində bir neçə amilin təsiri var. Bunlardan birincisi yenə həmişə olduğu kimi, istehlak kreditləridir. Banklar əvvəlkitək qeyd olunan növ üzrə kreditləşdirmədə maraqlıdırlar və bunun üçün çox geniş təbliğat siyasəti yürüdürlər. Nəzərə almırlar ki, bununla borclanmanın lüzumsuz yerə şişməsinə xidmət göstərməklə əslində, özlərinə problem yaradırlar.
Cari ilin təkcə iyul ayında bankların biznes kreditləri portfeli 87,9 milyon manat azaldığı halda, istehlak kreditləri portfeli 103,9 milyon manat, ipoteka kreditləri isə 10 milyon manat artıb.
Digər amil isə kredit faizlərinin yüksək olmasıdır. Götürülən kreditlər üzrə faizlər sabit qaldığı halda bahalaşma və inflyasiya real gəlirləri əritdiyi üçün borc vəsaitlərinin geri ödənişi dalana dirənir. Yəni, dolanışıq şərtləri və tələbi getdikcə sərtləşdiyi üçün bank qarşısında öhdəliklər icrası qeyri-mümkün məsələyə çevrilir. Bu zaman günah kimin ayağına yazılmalıdır?! Təbii ki, bankların, çünki kredit verdikdə ümumi iqtisadi gedişatı nəzərə almırlar, bütün riskləri hesablamırlar.
Sözün qısası, problemli kreditlərin məbləğinin artım tempində sürətlənmə ciddi narahatlıq doğurmalıdır. Düzdür, problemli kreditlərin ümumi kredit portfelində çəkisi hələ ki təhlükəli həddə deyil. Cari ilin iyulun sonuna vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində xüsusi çəkisi 1,7 % təşkil edib. Lakin 2019-cu ildəki kimi Prezidentin nə vaxtsa yenidən bu məsələyə müdaxilə edəcəyini gözləmək lazım deyil.

Pərviz Heydərov
Azvision.az üçün