Qadağanın çəkdiyi film Kinoseans

Bəzən bir filmin yaranma tarixçəsi onun öz süjetindən daha təsirli olur. Cəfər Pənahinin və Möctəba Mirtəhmasabın 2011-ci ildə çəkdiyi "Bu, film deyil" ("In Film Nist") belə əsərlərdən biridir. Filmin adı ilk baxışda sadə bir inkar kimi səslənir. Ancaq bu ifadənin arxasında daha mürəkkəb sual dayanır: film çəkməsi qadağan edilmiş rejissorun çəkdiyi əsər nədir?

Cəfər Pənahi bu sualı nəzəri müstəvidə qoymur, onu öz həyatının içində yaşayır. Həmin vaxt rejissor ev dustaqlığında idi və altı il həbs cəzası ilə yanaşı, 20 il müddətinə film çəkmək və ssenari yazmaq qadağası ilə üzləşmişdi. Kann festivalının məlumatına görə, film məhz məhkəmənin qərarını gözlədiyi bu dövrdə, rejissorun Tehrandakı mənzilində çəkilib.

Filmin süjeti də bu vəziyyətin içindən doğur. Cəfər Pənahi həmkarı və filmin digər rejissoru Möctəba Mirtəhmasabı evinə dəvət edir. Kamera işə düşür və Cəfər Pənahi çəkə bilmədiyi filmin ssenarisini oxumağa başlayır. O, ayrı-ayrı səhnələri danışır, personajların vəziyyətini izah edir, onları mənzilin imkanları daxilində canlandırmağa çalışır. Beləliklə, tamaşaçı çəkilməmiş bir filmin necə görünə biləcəyini onun müəllifinin sözlərindən və hərəkətlərindən təsəvvür etməyə başlayır.

Lakin burada sadəcə yarımçıq qalmış bir layihənin hekayəsi yoxdur. Cəfər Pənahi tədricən ssenarini danışmaqla onu ekranda göstərmək arasındakı fərqi üzə çıxarır. Kino yalnız mətnin vizual qarşılığı deyil; aktyor, məkan, kamera, ritm, səssizlik və hətta təsadüf də onun ayrılmaz hissələridir. Rejissorun müəyyən səhnələri sözlə təsvir etməsi, sonra isə onların necə çəkilə biləcəyini göstərməyə çalışması bu fərqi xüsusilə aydınlaşdırır.

Mənzil də bu prosesdə mühüm funksiyaya malikdir. Əvvəlcə sadəcə gündəlik həyatın məkanı kimi görünən otaqlar getdikcə çəkilməsi mümkün olmayan filmin sərhədlərinə çevrilir. Cəfər Pənahi həmin məhdud məkanda sanki bütöv bir çəkiliş meydançasını təsəvvür etməyə çalışır. Divarlar burada yalnız fiziki məhdudiyyət deyil, həm də yaradıcılıq qarşısındakı qadağanın görünən formasına çevrilir. Bununla belə, kamera həmin sərhədlərin içində yeni imkanlar axtarmağa davam edir.

Cəfər Pənahinin əvvəlki filmlərindən - "Güzgü", "Dairə", "Qırmızı qızıl" - kadrlara müraciət edilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Ekranda onun əvvəlki yaradıcılığından parçalar görünərkən tamaşaçı həm də rejissorun keçmişi ilə indiki vəziyyəti arasındakı fərqi hiss edir. Bir vaxtlar çəkiliş meydançasında olan rejissor indi öz filmlərindən parçaları xatırlayaraq onları mənzilinin içindəki reallıqla qarşılaşdırır. Kino tarixçəsi beləliklə, şəxsi yaddaşa çevrilir.

Əsərin başqa mühüm xüsusiyyəti sənədli və bədii kino arasındakı sərhədi qeyri-müəyyənləşdirməsidir. Cəfər Pənahi burada eyni zamanda rejissor, personaj və müşahidə obyektidir. Kamera onun gündəlik həyatını qeydə alır, amma o özü də kameranın qarşısında müəyyən səhnələri qurur. Reallıqla quruluş bir-birinə qarışır və tamaşaçı filmin harada müşahidə, harada səhnələşdirmə olduğunu hər zaman dəqiq ayıra bilmir. Bu xüsusiyyət əsəri sadəcə sənədli gündəlikdən çıxararaq kino haqqında düşünən bir filmə çevirir.

Kameranın özü də filmdə yalnız texniki vasitə deyil. O, Cəfər Pənahinin əlindən alınmış peşəsinin yerində qalan azsaylı imkanlardan biridir. Rejissorun böyük çəkiliş qrupu, aktyor heyəti və pavilyon olmadan kameradan istifadə etməsi bir növ kino ilə əlaqəni qorumaq cəhdinə çevrilir. Başqa sözlə, qadağa çəkilişi dayandırsa da, onun rejissor kimi düşünməsini dayandıra bilmir.

Filmin adı da məhz burada öz həqiqi mənasını qazanır. "Bu, film deyil" deməklə Cəfər Pənahi əslində filmin sərhədlərini sorğulayır. Çəkilməmiş ssenarini oxumaq, səhnələri təsəvvür etmək və onları kameranın qarşısında izah etmək nə vaxt müstəqil bir kino əsərinə çevrilir? Film bu suala hazır cavab vermir. Əksinə, tamaşaçını həmin sualın içində saxlayır.

Bu yanaşma əsərin siyasi məzmununu da daha təsirli edir. Cəfər Pənahi uzun siyasi çıxışlara ehtiyac duymur. Onun yaşadığı vəziyyət - mənzildən çıxa bilməməsi, çəkiliş imkanının əlindən alınması, yarımçıq qalan ssenari - özü danışır. Şəxsi həyatın bir günü beləliklə, daha geniş bir problemin, yaradıcılıq azadlığının məhdudlaşdırılmasının ifadəsinə çevrilir. Filmin siyasi yükü də məhz gündəlik həyatın adi görünən detallarından yaranır.

Burada rejissorun şəxsi vəziyyəti ilə filmin forması arasında da qəribə bir uyğunluq yaranır. Cəfər Pənahinin hərəkət imkanları məhdudlaşdıqca filmin məkanı da daralır, amma onun təsəvvürü bu dar çərçivəyə sığmır. O, çəkə bilmədiyi filmin səhnələrini danışmaqla, göstərməklə və təsəvvür etdirməklə ekranın fiziki sərhədlərini aşmağa çalışır. Bu baxımdan film yalnız qadağanın nəticəsini deyil, yaradıcılığın həmin qadağaya verdiyi cavabı da göstərir.

Filmin İrandan çıxarılma və nümayiş tarixçəsi də onun məzmunundakı bu paradoksu tamamlayır. Əsər ölkədən gizli şəkildə çıxarılaraq 2011-ci ildə Kann festivalında xüsusi nümayiş etdirildi. Beləcə, çəkilməsi məhdudlaşdırılan bir əsər sərhədləri aşaraq beynəlxalq tamaşaçıya çatdı. Filmin özünün taleyi də onun əsas mövzusunu - məhdudiyyətlə ifadə azadlığı arasındakı qarşıdurmanı - davam etdirmiş oldu.

"Bu, film deyil"i yalnız ev dustaqlığında çəkilmiş sənədli film kimi qəbul etmək onun imkanlarını daraltmaq olardı. Bu əsər həm də kinonun öz mahiyyətini sorğulayan bir ekran düşüncəsidir. Cəfər Pənahi burada böyük çəkiliş meydançası, çoxsaylı aktyor və mürəkkəb texniki vasitələr olmadan da kino haqqında ciddi söz deməyin yolunu tapır. Üstəlik, bunu nəzəri mühazirə şəklində deyil, öz gündəlik həyatının və yaradıcılıq böhranının içindən edir.

Filmin ən maraqlı tərəfi isə budur: rejissorun çəkə bilmədiyi film haqqında danışması sonda başqa bir filmin yaranmasına səbəb olur. Beləliklə, "Bu, film deyil" həm çəkilməmiş bir filmin hekayəsi, həm də onun özünün necə filmə çevrildiyini göstərən əsərdir. Paradoks məhz buradadır - film olmadığını söyləyən bu əsər, kino haqqında düşünməyin özünü kinoya çevirir.

"525"