Qafqazın ilk ŞEYXÜLİSLAMI Onun haqqında nələr bilirik?

“Qafqaz Şeyxülislamları” rubrikası Qafqaz müsəlmanlarının dini tarixində mühüm rol oynamış Şeyxülislamların həyatına, fəaliyyəti və dövrlərinin maraqlı məqamlarına işıq salmağı məqsəd qoyur. Bu yazılarda dini və ictimai proseslər tarixi kontekst daxilində təqdim ediləcək, şəxsiyyətlərin rolu sənədlər və faktlar əsasında araşdırılacaq. Rubrika fərqli baxışlara hörmət prinsipi ilə hazırlanır və əsas hədəfi oxucunu məlumatlandırmaq, tarixi irsi daha yaxından tanıtmaqdır.

XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazın siyasi və dini həyatı köklü dəyişikliklər dövrünü yaşayırdı. Məhz bu mürəkkəb tarixi mərhələdə Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə həm dini nüfuzu, həm də ictimai çəkisi ilə seçilərək Qafqaz müsəlmanlarının ilk şeyxülislamı kimi tarixə düşdü. Onun fəaliyyəti təkcə dini idarəçiliklə məhdudlaşmır, eyni zamanda maarifçilik təşəbbüsləri və müsəlman icmasının hüquqlarının qorunması istiqamətində mühüm izlər buraxır. 

Lent.az “Qafqaz Şeyxülislamları” rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının ilk şeyxülislamı Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə haqqında bioqrafiyanı təqdim edir.

-Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə kimdir?

Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə Qafqaz müsəlmanlarının ilk şeyxülislamı olub. 1823-cü ildə Rusiya imperiyasının qərarı ilə Zaqafqaziya şiələrinə dini rəhbər təyin edilib, həmin vaxt Qafqazın iqtisadi-siyasi mərkəzi olan Tiflisdə yerləşən Zaqafqaziya Ali Ruhani İdarəsinə rəhbərlik edib. O, Azərbaycanın tanınmış publisisti, rəssam və yazıçısı Əli bəy Hüseynzadənin ana tərəfdən babasıdır.

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə nə zaman və harada doğulub?

Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə 1760-cı ildə Salyanda doğulub.

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə hansı təhsili alıb?

Axund Məhəmmədəli ibtidai dini təhsilini doğulduğu Salyanda və Gəncədə alıb. 1790-cı ildə İraqa gedərək Bağdad Universitetinin ilahiyyat və tarix fakültələrində oxuyub. 

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə nə vaxt şeyxülislam olub?

Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə təhsilini başa vurduqdan sonra 1802-ci ildə Tiflisdə Şah Abbas məscidinə axund təyin edilib, burada uzun müddət fəaliyyət göstərib və təkcə şəhərdə deyil, Şərqi və Qərbi Azərbaycanda, Borçalıda, Dağıstan quberniyasında da böyük nüfuz qazanıb. Bu nüfuz və hörmət sayəsində 1823-cü ildə Qafqazın ilk şeyxülislamı olub.

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadənin şeyxülislam kimi hansı fəaliyyətləri olub?

Şeyxülislam təyin edildiyi 1823-cü ildən etibarən Axund Məhəmmədəli Qafqaz Ali Ruhani İdarəsini – o dövrdə şeyxülislam titulunu daşıyan dini orqanı – idarə edib. Bu idarə Şah Abbas məscidində yerləşirdi və Qafqaz müsəlmanlarının dini işlərinə nəzarət edirdi. Məhəmmədəli Hüseynzadə dini rəhbərliyi dövründə şəriət məhkəmələrinin səlahiyyətlərini artırmağa çalışıb. Xüsusilə 1846-cı ilin dekabrında Çar I Nikolayın fərmanı ilə azərbaycanlı bəylərin torpaq sahələrində irsi mülkiyyət hüququnun tanınmasını təmin edib. Bu fərman sayəsində istər torpaq idarəçiliyində, istərsə də şəriət məhkəmələrinin rolunda mühüm dəyişikliklər baş verib. Həmçinin onun müdaxiləsi ilə 1834-cü ildə sənədsizlik bəhanəsi ilə müsadirə olunan Tiflisdən kənardakı İmamzadə məscidinə məxsus torpaq sahəsi 1844-cü ildə geri qaytarılıb.

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə müsəlmanların hüquqlarının qorunmasında hansı addımları atıb?

Axund Məhəmmədəli dövründə din xadimləri arasında bəzi üsyançı ruhani şəxslərin təsiri artmışdı. Nuxa qəzasının qazısı Əbdül Lətif Əfəndi və Şuşa qazısı Əbdil Qasım kimi şəxslər icmalarda senzura tətbiq etməyə və vergilərin toplanmasına mane olmağa başlayıblar. Bunlara qarşı mübarizə Bariatınski kimi rus məmurlarını da narazı qoyub və Axund öz etirazını Peterburqa çatdırıb. Qafqaz canişini ilə mübahisələrinə baxmayaraq onun arqumentləri nəzərə alınaraq 1846-cı ildə azərbaycanlı bəylərin torpaq hüquqları kimi şəriət məsələləri rəsmi şəkildə tanınıb.

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə nə vaxt vəzifəsindən ayrılıb?

Şeyxülislamlıq vəzifəsində xidmət etdikdən sonra 1846-cı ildə istefa verən Axund Məhəmmədəli şəxsən vəzifədən ayrılıb və onun əvəzinə uzun müddət birgə çalışdığı müavini Axund Fazil İrəvani təyinat alıb. Lakin bu vaxtdan sonra da o, dini təhsil işinə biganə qalmayıb. 12 dekabr 1847-ci ildə Axund Fazil İrəvani ilə birlikdə, eləcə də Fətəli Axundov və Abbasqulu ağa Bakıxanovun köməyi ilə Tiflis şəhərində şiə məzhəbli ruhani məktəbi açılmasına yardım edib.

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə nə vaxt vəfat edib?

Axund Məhəmmədəli Hüseynzadə 22 aprel 1852-ci ildə Tiflis şəhərində vəfat edib, Tiflis müsəlman qəbiristanlığında dəfn olunub. O, dövrünün savadlı və nüfuzlu din xadimi kimi xatırlanır. Axund Məhəmmədəli eyni zamanda dörd mötəbər dini məzmunlu əsərin müəllifi olub.

- Axund Məhəmmədəli Hüseynzadənin hansı əsərləri var?

Axund Məhəmmədəli Hüseynzadənin qələmə aldığı kitablar arasında “Ağızdan-ağıza keçmiş hədislər”, “İslamın möcüzələri”, “Qiyamətdə ölülərin dirilməsi” və “Qəlb qidası” kimi əsərlər vardır.