“Qərbin son şansı: Yeni dünya düzənini necə qurmaq olar?“ “Foreign Affairs“

"Dünya çoxtərəfliliklə çoxqütblülük arasında təhlükəli qarşıdurmaya daxil olub..."

"Soyuq müharibə"dən sonra formalaşmış beynəlxalq düzən artıq dağılma mərhələsindədir. Bəşəriyyət bu gün iki fərqli yol arasında sıxışıb: qaydalara əsaslanan çoxtərəfli əməkdaşlıq və böyük güclərin rəqabətinə söykənən çoxqütblülük. 

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə Finlandiya prezidenti Aleksandr Stubb "Foreign Affairs" nəşrindəki məqaləsində yazıb.

Köhnə sistemin süqutu: çoxqütblü xaosa doğru

Son dörd ildə planet əvvəlki otuz ildən daha sürətlə dəyişib - münaqişələr artır, demokratiyalar zəifləyir, Avropa, Yaxın Şərq və Afrika yeni qarşıdurmalar içindədir. Qlobal iqtisadiyyat, ticarət, enerji və informasiya - bir vaxtlar dünyanı birləşdirəcəyi gözlənilən qüvvələr indi onu daha da parçalayır.

ABŞ-Çin rəqabəti yeni geosiyasi çərçivəni qurur, lakin prosesin taleyi təkcə böyük güclərdən asılı deyil: Braziliya, Hindistan, Meksika, Səudiyyə Ərəbistanı, Nigeriya, Türkiyə kimi orta dövlətlər də oyunun qaydalarını dəyişir. Onların seçimi dünyanın əməkdaşlığa, yoxsa daha dərin parçalanmaya sürüklənəcəyini müəyyən edə bilər.

Stubbin fikrincə, qarşıdakı 5-10 il yeni dünya nizamının istiqamətini uzun müddətə müəyyən edəcək. Qərb indi sübut etməlidir ki, o, monoloq yox, dialoq aparmağa - ikiüzlü standartlar yox, ardıcıl siyasət yürütməyə qadirdir. Əks halda dünya rəqabət burulğanına düşəcək.

Tarixin qayıdışı və çoxtərəfliliyin aşınması

Stubb xatırladır ki, Berlin divarı dağılanda dünya liberal qaydalara əsaslanan birgə gələcəyə inanıb. Lakin 11 sentyabr, İraq və Əfqanıstan müdaxilələri, 2008-ci ilin qlobal maliyyə böhranı və Çinin sürətli yüksəlişi bu inamı sarsıdıb. ABŞ artıq qlobal siyasəti təkbaşına idarə edə bilmir, beynəlxalq institutlara inam azalır, texnoloji rəqabət kəskinləşir.

2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsi qaydalara əsaslanan sistemə ən ağır zərbələrdən birini vurdu. Müəllif qeyd edir ki, indi beynəlxalq sistem çoxtərəflilikdən çoxqütblülüyə keçir: birinci halda bütün dövlətlər bərabər qaydalara tabe olur, ikinci halda isə böyük güclərin situativ sövdələşmələri üstünlük qazanır. Bu isə institutları zəiflədir, kiçik ölkələri kənarda qoyur və xaosu dərinləşdirir.

Artıq ABŞ da, Çin də, bir çox regional bloklar da ikitərəfli və transaksion siyasəti üstün tutur. Halbuki iqlim, texnologiyalar, yoxsulluq, təhlükəsizlik kimi qlobal problemlər yalnız çoxtərəfli yanaşma ilə həll oluna bilər.

"Dəyərlərə əsaslanan realizm”: Qərbin çıxış yolu nədir?

Stubbun fikrincə, dünya nizamı üç dayağa söykənir: dəyərlər, maraqlar və güc. Kiçik dövlət kimi Finlandiya öz təsirini məhz ittifaqlar və dəyərlər üzərində qurub. Soyuq müharibə dövründə "finlandiyalaşdırma" adlandırılan məcburi kompromislər ölkəyə müstəqilliyi qorumağa imkan versə də, bu siyasətin yenidən təkrar olunması mümkün deyil və Ukrayna üçün məqbul model sayıla bilməz.

Finlandiyanın NATO-ya üzvlüyü Stubbun dəyərlərə əsaslanan realizm" adlandırdığı yanaşmadan doğur: universal hüquqlar, suverenlik və qaydalara hörmət əsas prinsipdir, amma dünya müxtəlifdir və problemlər yalnız "özünəoxşarlarla" əməkdaşlıq etməklə həll olunmur.

Stubb hesab edir ki, Qərb həm institutları yeniləməli, həm də BMT, ÜTT, BVF kimi qurumlarda güc bölgüsünü dəyişməli, yüksələn qlobal Cənubun rolunu qəbul etməlidir. Əks halda çoxtərəflilik dağılacaq və planet daha sərt çoxqütblü qarşıdurmaya sürüklənəcək.