Icma.az
close
up
RU
“Qərbin son şansı: Yeni dünya düzənini necə qurmaq olar?“ “Foreign Affairs“

“Qərbin son şansı: Yeni dünya düzənini necə qurmaq olar?“ “Foreign Affairs“

Icma.az, Moderator.az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.

"Dünya çoxtərəfliliklə çoxqütblülük arasında təhlükəli qarşıdurmaya daxil olub..."

"Soyuq müharibə"dən sonra formalaşmış beynəlxalq düzən artıq dağılma mərhələsindədir. Bəşəriyyət bu gün iki fərqli yol arasında sıxışıb: qaydalara əsaslanan çoxtərəfli əməkdaşlıq və böyük güclərin rəqabətinə söykənən çoxqütblülük. 

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə Finlandiya prezidenti Aleksandr Stubb "Foreign Affairs" nəşrindəki məqaləsində yazıb.

Köhnə sistemin süqutu: çoxqütblü xaosa doğru

Son dörd ildə planet əvvəlki otuz ildən daha sürətlə dəyişib - münaqişələr artır, demokratiyalar zəifləyir, Avropa, Yaxın Şərq və Afrika yeni qarşıdurmalar içindədir. Qlobal iqtisadiyyat, ticarət, enerji və informasiya - bir vaxtlar dünyanı birləşdirəcəyi gözlənilən qüvvələr indi onu daha da parçalayır.

ABŞ-Çin rəqabəti yeni geosiyasi çərçivəni qurur, lakin prosesin taleyi təkcə böyük güclərdən asılı deyil: Braziliya, Hindistan, Meksika, Səudiyyə Ərəbistanı, Nigeriya, Türkiyə kimi orta dövlətlər də oyunun qaydalarını dəyişir. Onların seçimi dünyanın əməkdaşlığa, yoxsa daha dərin parçalanmaya sürüklənəcəyini müəyyən edə bilər.

Stubbin fikrincə, qarşıdakı 5-10 il yeni dünya nizamının istiqamətini uzun müddətə müəyyən edəcək. Qərb indi sübut etməlidir ki, o, monoloq yox, dialoq aparmağa - ikiüzlü standartlar yox, ardıcıl siyasət yürütməyə qadirdir. Əks halda dünya rəqabət burulğanına düşəcək.

Tarixin qayıdışı və çoxtərəfliliyin aşınması

Stubb xatırladır ki, Berlin divarı dağılanda dünya liberal qaydalara əsaslanan birgə gələcəyə inanıb. Lakin 11 sentyabr, İraq və Əfqanıstan müdaxilələri, 2008-ci ilin qlobal maliyyə böhranı və Çinin sürətli yüksəlişi bu inamı sarsıdıb. ABŞ artıq qlobal siyasəti təkbaşına idarə edə bilmir, beynəlxalq institutlara inam azalır, texnoloji rəqabət kəskinləşir.

2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsi qaydalara əsaslanan sistemə ən ağır zərbələrdən birini vurdu. Müəllif qeyd edir ki, indi beynəlxalq sistem çoxtərəflilikdən çoxqütblülüyə keçir: birinci halda bütün dövlətlər bərabər qaydalara tabe olur, ikinci halda isə böyük güclərin situativ sövdələşmələri üstünlük qazanır. Bu isə institutları zəiflədir, kiçik ölkələri kənarda qoyur və xaosu dərinləşdirir.

Artıq ABŞ da, Çin də, bir çox regional bloklar da ikitərəfli və transaksion siyasəti üstün tutur. Halbuki iqlim, texnologiyalar, yoxsulluq, təhlükəsizlik kimi qlobal problemlər yalnız çoxtərəfli yanaşma ilə həll oluna bilər.

"Dəyərlərə əsaslanan realizm”: Qərbin çıxış yolu nədir?

Stubbun fikrincə, dünya nizamı üç dayağa söykənir: dəyərlər, maraqlar və güc. Kiçik dövlət kimi Finlandiya öz təsirini məhz ittifaqlar və dəyərlər üzərində qurub. Soyuq müharibə dövründə "finlandiyalaşdırma" adlandırılan məcburi kompromislər ölkəyə müstəqilliyi qorumağa imkan versə də, bu siyasətin yenidən təkrar olunması mümkün deyil və Ukrayna üçün məqbul model sayıla bilməz.

Finlandiyanın NATO-ya üzvlüyü Stubbun dəyərlərə əsaslanan realizm" adlandırdığı yanaşmadan doğur: universal hüquqlar, suverenlik və qaydalara hörmət əsas prinsipdir, amma dünya müxtəlifdir və problemlər yalnız "özünəoxşarlarla" əməkdaşlıq etməklə həll olunmur.

Stubb hesab edir ki, Qərb həm institutları yeniləməli, həm də BMT, ÜTT, BVF kimi qurumlarda güc bölgüsünü dəyişməli, yüksələn qlobal Cənubun rolunu qəbul etməlidir. Əks halda çoxtərəflilik dağılacaq və planet daha sərt çoxqütblü qarşıdurmaya sürüklənəcək.

Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:153
embedMənbə:https://moderator.az
archiveBu xəbər 03 Dekabr 2025 19:52 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see343

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see330

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see315

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see308

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see285

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see272

Dişlər yaddaş kartımızdır?

17 Noyabr 2026 13:42see267

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see250

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

17 Noyabr 2026 12:44see238

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see231

Azerbaijan’s macro economy 2025 2026 and future prospects

17 Noyabr 2026 13:48see230

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see226

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see218

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see214

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

17 Noyabr 2026 14:53see213

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see211

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see211

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see204

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see202

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see191
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri