Icma.az
close
up
RU
“Qərbin son şansı: Yeni dünya düzənini necə qurmaq olar?“ “Foreign Affairs“

“Qərbin son şansı: Yeni dünya düzənini necə qurmaq olar?“ “Foreign Affairs“

Icma.az, Moderator.az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.

"Dünya çoxtərəfliliklə çoxqütblülük arasında təhlükəli qarşıdurmaya daxil olub..."

"Soyuq müharibə"dən sonra formalaşmış beynəlxalq düzən artıq dağılma mərhələsindədir. Bəşəriyyət bu gün iki fərqli yol arasında sıxışıb: qaydalara əsaslanan çoxtərəfli əməkdaşlıq və böyük güclərin rəqabətinə söykənən çoxqütblülük. 

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə Finlandiya prezidenti Aleksandr Stubb "Foreign Affairs" nəşrindəki məqaləsində yazıb.

Köhnə sistemin süqutu: çoxqütblü xaosa doğru

Son dörd ildə planet əvvəlki otuz ildən daha sürətlə dəyişib - münaqişələr artır, demokratiyalar zəifləyir, Avropa, Yaxın Şərq və Afrika yeni qarşıdurmalar içindədir. Qlobal iqtisadiyyat, ticarət, enerji və informasiya - bir vaxtlar dünyanı birləşdirəcəyi gözlənilən qüvvələr indi onu daha da parçalayır.

ABŞ-Çin rəqabəti yeni geosiyasi çərçivəni qurur, lakin prosesin taleyi təkcə böyük güclərdən asılı deyil: Braziliya, Hindistan, Meksika, Səudiyyə Ərəbistanı, Nigeriya, Türkiyə kimi orta dövlətlər də oyunun qaydalarını dəyişir. Onların seçimi dünyanın əməkdaşlığa, yoxsa daha dərin parçalanmaya sürüklənəcəyini müəyyən edə bilər.

Stubbin fikrincə, qarşıdakı 5-10 il yeni dünya nizamının istiqamətini uzun müddətə müəyyən edəcək. Qərb indi sübut etməlidir ki, o, monoloq yox, dialoq aparmağa - ikiüzlü standartlar yox, ardıcıl siyasət yürütməyə qadirdir. Əks halda dünya rəqabət burulğanına düşəcək.

Tarixin qayıdışı və çoxtərəfliliyin aşınması

Stubb xatırladır ki, Berlin divarı dağılanda dünya liberal qaydalara əsaslanan birgə gələcəyə inanıb. Lakin 11 sentyabr, İraq və Əfqanıstan müdaxilələri, 2008-ci ilin qlobal maliyyə böhranı və Çinin sürətli yüksəlişi bu inamı sarsıdıb. ABŞ artıq qlobal siyasəti təkbaşına idarə edə bilmir, beynəlxalq institutlara inam azalır, texnoloji rəqabət kəskinləşir.

2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna müharibəsi qaydalara əsaslanan sistemə ən ağır zərbələrdən birini vurdu. Müəllif qeyd edir ki, indi beynəlxalq sistem çoxtərəflilikdən çoxqütblülüyə keçir: birinci halda bütün dövlətlər bərabər qaydalara tabe olur, ikinci halda isə böyük güclərin situativ sövdələşmələri üstünlük qazanır. Bu isə institutları zəiflədir, kiçik ölkələri kənarda qoyur və xaosu dərinləşdirir.

Artıq ABŞ da, Çin də, bir çox regional bloklar da ikitərəfli və transaksion siyasəti üstün tutur. Halbuki iqlim, texnologiyalar, yoxsulluq, təhlükəsizlik kimi qlobal problemlər yalnız çoxtərəfli yanaşma ilə həll oluna bilər.

"Dəyərlərə əsaslanan realizm”: Qərbin çıxış yolu nədir?

Stubbun fikrincə, dünya nizamı üç dayağa söykənir: dəyərlər, maraqlar və güc. Kiçik dövlət kimi Finlandiya öz təsirini məhz ittifaqlar və dəyərlər üzərində qurub. Soyuq müharibə dövründə "finlandiyalaşdırma" adlandırılan məcburi kompromislər ölkəyə müstəqilliyi qorumağa imkan versə də, bu siyasətin yenidən təkrar olunması mümkün deyil və Ukrayna üçün məqbul model sayıla bilməz.

Finlandiyanın NATO-ya üzvlüyü Stubbun dəyərlərə əsaslanan realizm" adlandırdığı yanaşmadan doğur: universal hüquqlar, suverenlik və qaydalara hörmət əsas prinsipdir, amma dünya müxtəlifdir və problemlər yalnız "özünəoxşarlarla" əməkdaşlıq etməklə həll olunmur.

Stubb hesab edir ki, Qərb həm institutları yeniləməli, həm də BMT, ÜTT, BVF kimi qurumlarda güc bölgüsünü dəyişməli, yüksələn qlobal Cənubun rolunu qəbul etməlidir. Əks halda çoxtərəflilik dağılacaq və planet daha sərt çoxqütblü qarşıdurmaya sürüklənəcək.

Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:146
embedMənbə:https://moderator.az
archiveBu xəbər 03 Dekabr 2025 19:52 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see290

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see285

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see248

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

15 Noyabr 2026 22:01see234

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see232

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see231

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see230

“Boranı” restoranı ilə bağlı iddia: Tək gəldiyi üçün müştəriyə girişə icazə verilmədi

15 Noyabr 2026 21:02see229

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see221

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see219

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see215

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see212

Gündə 50 qramdan çox təmiz etanol içmək demensiya riskini 29 faiz artırır

15 Noyabr 2026 20:52see204

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see195

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see195

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see191

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see191

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see186

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see185

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see179
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri