Qorxular nə vaxt xəstəliyə çevrilir? ARAŞDIRMA

Qorxu insanın ən qədim və ən vacib müdafiə mexanizmlərindən biridir. Tarix boyu bu hiss insanları təhlükələrdən qoruyub, riskləri qiymətləndirməyə və həyatda qalmağa kömək edib. İnsan beyninin təhlükəyə reaksiyası kimi formalaşan qorxu əslində normal və zəruri emosiyadır. Məsələn, hündürlükdən ehtiyat etmək, sürətlə hərəkət edən avtomobildən çəkinmək və ya təhlükəli vəziyyətlərdə narahatlıq hiss etmək sağlam psixoloji reaksiyadır.
Lakin bəzi hallarda qorxu öz müdafiə funksiyasını itirərək insanın gündəlik həyatını məhdudlaşdırmağa başlayır. Artıq təhlükə real olmadığı halda belə insan güclü narahatlıq yaşayır, müəyyən yerlərdən, insanlardan və ya vəziyyətlərdən qaçmağa çalışır. Məhz bu mərhələdə qorxu sadə emosional reaksiya olmaqdan çıxaraq psixoloji pozuntu səviyyəsinə yüksələ bilər.
Müasir dövrdə sürətli həyat tərzi, sosial təzyiqlər, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və informasiya yükünün artması narahatlıq və qorxu pozuntularının yayılmasına təsir edən amillər sırasında göstərilir. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, hər qorxu xəstəlik deyil, lakin hər xəstəlik səviyyəsinə çatan qorxunun başlanğıcı adi qorxu hissindən başlayır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Hər qorxu psixoloji problem sayılırmı?
Xeyr. Normal qorxu ilə xəstəlik səviyyəsinə çatan qorxu arasında mühüm fərqlər var.
Normal qorxu:
real təhlükəyə cavab olaraq yaranır;
təhlükə aradan qalxdıqda azalır;
insanın həyatını ciddi məhdudlaşdırmır.
Patoloji qorxu isə:
təhlükə olmadığı halda yaranır;
həddindən artıq güclü olur;
uzun müddət davam edir;
insanın gündəlik fəaliyyətinə mane olur.
Fobiya nədir?
Fobiya müəyyən obyektə, vəziyyətə və ya hadisəyə qarşı həddindən artıq və idarəolunmaz qorxudur.
İnsan çox vaxt qorxusunun məntiqsiz olduğunu anlayır, lakin buna baxmayaraq onu idarə edə bilmir.
Ən geniş yayılmış fobiyalar arasında:
hündürlük qorxusu;
qapalı məkan qorxusu;
açıq məkan qorxusu;
ilan və həşərat qorxusu;
iynə və tibbi prosedur qorxusu; ictimai çıxış qorxusu yer alır.

Qorxu nə vaxt xəstəliyə çevrilir?
Mütəxəssislərin fikrincə, əsas meyarlardan biri qorxunun insanın həyat keyfiyyətinə təsir etməsidir.
Əgər insan:
işə gedə bilmirsə;
təhsilində çətinlik yaşayırsa;
sosial münasibətlərdən qaçırsa;
gündəlik fəaliyyətini məhdudlaşdırırsa;
artıq problem adi qorxu çərçivəsindən çıxmış hesab edilir.
Qaçınma davranışı niyə təhlükəlidir?
Qorxu pozuntularında ən çox rast gəlinən hallardan biri qaçınma davranışıdır.
Məsələn:
liftdən istifadə etməmək;
təyyarəyə minməmək;
insanların çox olduğu yerlərə getməmək;
ictimai çıxışlardan imtina etmək.
İlk baxışdan bu davranışlar insanı rahatlaşdırır. Lakin uzun müddətdə qorxunu daha da gücləndirir.

Daimi narahatlıq normal sayılırmı?
Hər insan zaman-zaman narahatlıq hiss edir. Lakin bu hiss:
davamlıdırsa;
səbəbsiz yaranırsa;
gündəlik həyata təsir edirsə;
o zaman narahatlıq pozuntusundan söhbət gedə bilər.
Belə hallarda insan daim pis hadisə gözləyir və təhlükə hissi yaşayır.
Panik atak qorxunun ən ağır formalarından biridir?
Panik atak zamanı insan qəfil və güclü qorxu yaşayır.
Əlamətlər:
ürəkdöyünmə;
nəfəs darlığı;
tərləmə;
titrəmə; ölüm və ya huşunu itirmə qorxusu.
Bir çox insan ilk panik atakı infarkt və ya başqa ağır xəstəlik hesab edir.

Qorxuların yaranmasına hansı amillər təsir edir?

Psixoloqların fikrincə, uşaqlıq dövründə yaşanan hadisələr sonrakı qorxuların formalaşmasına təsir göstərə bilər.

Məsələn:
travmatik hadisələr;
həddindən artıq qoruyucu valideyn davranışı;
zorakılıq təcrübələri;
uzunmüddətli stress.
Bu amillər gələcəkdə müxtəlif fobiyaların yaranma riskini artıra bilər.

Genetik faktor varmı?
Araşdırmalar göstərir ki, bəzi insanlarda narahatlıq pozuntularına genetik meyillilik mövcuddur.
Lakin genetik faktor təkbaşına xəstəliyin yaranması demək deyil. Ətraf mühit və həyat təcrübələri də mühüm rol oynayır.
Sosial media və informasiya yükü təsir göstərirmi?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, davamlı mənfi xəbərlər, sosial müqayisələr və informasiya axını insanlarda narahatlıq səviyyəsini yüksəldə bilər.
İnsan beyni daim təhlükə siqnalları aldıqda:
stress artır;
təhlükə hissi güclənir; qorxular daha davamlı hala gələ bilər.
Qorxu pozuntuları müalicə edilə bilərmi?
Müasir psixologiyada ən effektiv yanaşmalardan biri psixoterapiyadır.
Xüsusilə:
koqnitiv-davranış terapiyası;
ekspozisiya terapiyası;
bir çox fobiya və narahatlıq pozuntularında müsbət nəticələr verir.
Dərman müalicəsi nə vaxt tətbiq olunur?
Ağır hallarda psixiatr tərəfindən:
narahatlıq əleyhinə preparatlar;
antidepressantlar
təyin oluna bilər.
Lakin dərmanlar adətən psixoterapiya ilə birlikdə daha effektiv nəticə verir.
Qorxunu tamamilə yox etmək mümkündürmü?
Psixoloqlar qeyd edirlər ki, məqsəd qorxunu tamamilə aradan qaldırmaq deyil.
Çünki qorxu insan üçün vacib müdafiə mexanizmidir.
Əsas məqsəd:
qorxunu idarə etməyi öyrənmək;
onun həyat üzərində nəzarətini azaltmaq; normal fəaliyyət qabiliyyətini bərpa etməkdir.
Qorxu insanın təbii və zəruri emosiyalarından biridir. Lakin bu hiss həddindən artıq gücləndikdə, real təhlükə ilə uyğun gəlmədikdə və insanın gündəlik həyatını məhdudlaşdırdıqda artıq psixoloji pozuntu səviyyəsinə çata bilər.
Fobiya, panik atak və narahatlıq pozuntuları sadəcə “çox qorxmaq” deyil, həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən vəziyyətlərdir. Erkən mərhələdə problemin fərqinə varmaq və peşəkar dəstək almaq həm psixoloji sağlamlığın qorunmasına, həm də insanın sosial və şəxsi həyatının yaxşılaşmasına kömək edir.
Bu səbəbdən əsas sual qorxunun olub-olmaması deyil, onun insanın həyatını nə dərəcədə idarə etməsidir. Qorxu insanı qoruduğu müddətdə faydalıdır, insanı idarə etməyə başladıqda isə problemə çevrilə bilər.