Roma şəhəri, Panteon və meydan Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Emil Ağayevdir. Müsahibimizlə məşhur italyan rəssamı Bernardo Bellottonin  "Roma şəhəri, Panteon və meydan" əsəri haqqında danışmışıq.

Bernardo Bellotto (1721-1780), XVIII əsrin məşhur İtalyan rəssamı və veduta janrının ustasıdır; o, əsasən şəhər mənzərələrini (veduta) realizm və detalçılıqla təqdim edən sənətkarlardan biri kimi tanınır. Bellotto, Venesiya məktəbinin nümayəndəsi Kanalettonun qardaşı və şagirdi idi və onun təsiri altında şəhər peyzajı və memarlıq mənzərələrini çəkərək böyük şöhrət qazanıb.

Bellottonun əsərlərində şəhərlərin memarlıq detallarına verdiyi diqqət, perspektiv və işıq-kölgə oyunları onun əsərlərini yalnız sənət əsəri deyil, həm də tarixi sənəd kimi qiymətli edir. O, yalnız İtaliyada yox, həm də Polşa, Almaniya və Almaniyaya yaxın bölgələrdə fəaliyyət göstərmiş, Varşava, Drezden və Münhen kimi şəhərlərin mənzərələrini çəkmişdi. Onun rəsmləri XIX əsrdə şəhər planlaşdırması və memarlıq tarixi araşdırmalarında da əhəmiyyətli mənbə hesab olunur.

Bernardo Bellotto, Kanalettonun realistik üslubunu qoruyaraq öz əsərlərində daha dramatik işıqlandırma və perspektiv texnikalarından istifadə etmiş, həmçinin şəhər həyatını göstərən səhnələri əlavə etməklə yalnız memarlıq yox, sosial və mədəni həyatın da canlı təsvirini yaratmışdı. Rəssamın "Roma şəhəri, Panteon və meydan", "Varşava bazarı" və "Drezden panoraması" kimi əsərləri ustalığını və şəhər peyzajına olan ehtirasını əks etdirir.

- Əsərin yaranma tarixçəsinə dair hansı məqamlar məlumdur?

- İtalyan rəssam Bernardo Bellotto və onun oğlu Lorenzo tərəfindən 1769-cu ildə çəkilmiş, yağlı boya ilə kətan üzərində işlənmiş "Roma şəhəri, Panteon və meydan" şəhər mənzərəsi janrına aid əsərdir. Bu tablo məşhur qrafik ustası Piranezinin qravürası əsasında yaradılıb və həmin dövrün memarlıq irsini bədii şəkildə yenidən canlandırır.

- Tablo harada qorunur?

- Əsər onun oxşarı hesab olunan "Romanın ümumi görünüşü" adlı digər tablo ilə birlikdə hazırda Moskvada yerləşən Puşkin Muzeyində saxlanılır. Hər iki iş Roma şəhərinin tarixi memarlığını və ictimai məkanlarını yüksək dəqiqlik və bədii ustalıqla əks etdirir.

- Əsərin kompozisiyası necədir?

- Burada Romanın məşhur meydanlarından biri olan Piazza della Rotonda və onun mərkəzində yerləşən möhtəşəm Panteon binası təsvir olunub. Rəssam bu əsərdə yalnız memarlıq quruluşlarını deyil, eyni zamanda şəhər həyatının atmosferini, məkanın genişliyini və perspektiv dərinliyini də ustalıqla ifadə edib. Kompozisiyada həm monumental tikililərin əzəməti, həm də gündəlik həyatın elementləri harmonik şəkildə bir araya gətirilib. "Roma şəhəri, Panteon və meydan" yalnız Avropa təsviri incəsənətinin veduta janrında deyil, həm də şəhər memarlığının sənət dili ilə əks olunmasının nadir nümunələrindən biridir; bu əsərdə rəssam Roma şəhərinin zəngin tarixi və mədəni irsini, həmçinin onun arxitektura harmoniyasını son dərəcə realist və detallı şəkildə təqdim edib. Əsərin mərkəzində yerləşən Panteon monumental tikili, Roma şəhərinin antik dövr memarlığının ən möhtəşəm nümunəsi kimi göstərilmişdir; Bellotto burada Panteonun nəhəng dəyirmi qapısını, klassik korinf sütunlarını və möhtəşəm tavanını işıq və kölgə ilə vurğulayaraq tamaşaçının diqqətini həm onun tarixi əhəmiyyətinə, həm də memarlıq detalına yönəldir. Əsərin fonunda isə Piazza della Rotonda meydanı, XVI əsrdə inşa edilmiş və əsrlər boyu Roma sakinlərinin sosial və dini fəaliyyətlərinin mərkəzi olmuş bu açıq meydanla birlikdə təqdim olunur; meydanda insanlar, ticarət karvanları və gündəlik həyat səhnələri göstərilərək şəhərin yalnız memarlıq baxımından deyil, həm də sosial-mədəni baxımdan canlı və hərəkətli olduğu vurğulanır. Bellotto, meydanın döşəməsini və sütunların kölgələrini incə detallarla göstərməklə perspektiv və dərinlik effekti yaratmış, tamaşaçını sanki tarixi bir səyahətə aparmışdır.

- Tabloda başqa hansı memarlıq abidələri təsvir olunub?

- Burada memarlıq abidələri və Roma küçələrinin planlaşdırılması da diqqətəlayiqdir; rəssam, küçələrin daş döşəməsini, binaların fasad detallarını və memarlıq ornamentlərini dəqiq çəkərək, Roma şəhərinin klassik və barok memarlığının özünəməxsus harmoniyasını əks etdirib. Bu kompozisiya vasitəsilə Bellotto yalnız Panteon və meydanı deyil, həm də Roma şəhərinin tarixi qatlarını, müxtəlif dövrlərin memarlıq üslublarını və insan fəaliyyətlərinin şəhər mühitinə təsirini sənət dili ilə ifadə edib. Stanislav Poniatovski bu əsərin yaradılmasını Bernardo Bellottoya sifariş etmişdi. Bellotto 1767-ci ildən etibarən kral sarayının rəsmi rəssamı kimi fəaliyyət göstərirdi və bu əsər də onun üçün hazırlanmış Roma mənzərələri silsiləsinin bir hissəsi idi. Bu tablolar kralın Varşava yaxınlığında yerləşən iqamətgahını bəzəmək məqsədilə çəkilmişdi. Silsilə Roma şəhərinin tarixi və memarlıq abidələrini əks etdirən bir neçə əsərdən ibarət olmuşdur və həmin dövrün estetik zövqünü və klassik memarlığa olan marağı nümayiş etdirirdi. Lakin 1819-cu ildə bu əsərlər toplusu müxtəlif səbəblərdən parçalanmış və onların bir qismi Polşa ərazisindən kənara çıxarılmışdı. Bu hadisə nəticəsində kolleksiya öz ilkin bütövlüyünü itirmişdi.

Daha sonrakı dövrlərdə silsiləyə daxil olan iki tablo hərraca çıxarılmış və Kristis hərrac evində ümumilikdə 12,3 milyon ABŞ dollarına satılmışdı. Bu fakt Bellottonun əsərlərinin beynəlxalq incəsənət bazarında nə qədər yüksək dəyərə malik olduğunu bir daha göstərir.

Dörd əsər nəticədə Rusiya imperiyasına gətirilmiş, 1917-ci ilin Oktyabr İnqilabından sonra bu əsərlər Sovet dövləti tərəfindən müsadirə edilmiş və əvvəlcə Tretyakov Qalereyasında yerləşdirilmişdi. Daha sonra onlar digər muzeylərə paylanmışdı. Hal-hazırda həmin dörd əsərdən ikisi Puşkin Muzeyində sərgilənir. Bu vəziyyət, Bellottonun əsərlərinin həm tarixi, həm də bədii əhəmiyyətini qoruyaraq Rusiya muzey kolleksiyalarında yüksək qiymətə malik olduğunu göstərir.

- "Roma şəhəri, Panteon və meydan" oxşar mövzulu digər işlərdən hansı xüsusiyyətləri görə fərqlənir?

- Bu əsərə baxarkən ilk növbədə şəhər məkanının möhtəşəmliyi və memarlığın monumental xarakteri diqqəti cəlb edir. Rəssam Panteon kimi məşhur memarlıq abidəsini yalnız tarixi tikili kimi deyil, həm də şəhərin ruhunu ifadə edən mərkəz kimi təqdim edir. Məncə, əsərin ən maraqlı cəhətlərindən biri memarlıq və insan həyatının vəhdətdə göstərilməsidir. Meydanda hərəkət edən insanlar, gündəlik həyat səhnələri və ticarət fəaliyyəti şəhərin canlı atmosferini hiss etdirməyə imkan verir. Bu baxımdan əsər yalnız memarlıq mənzərəsi deyil, həm də XVIII əsr Roma şəhərinin sosial həyatını əks etdirən bədii sənəd kimi görünür. Digər tərəfdən, Bellottonun perspektivdən ustalıqla istifadə etməsi tamaşaçını sanki həmin meydanın içərisinə daxil edir. İşıq və kölgə münasibətləri memarlıq detallarını daha aydın göstərir və Panteonun əzəmətini vurğulayır. Mənim fikrimcə, bu əsər tamaşaçıda həm estetik zövq oyadır, həm də tarixi məkan haqqında düşünməyə vadar edir. Rəssam şəhərin memarlıq gözəlliyini realist üslubla təqdim etməklə Roma mədəniyyətinin böyüklüyünü və davamlılığını nümayiş etdirir.

Roma şəhərinin və Panteonun təsvir olunduğu bir çox əsərlər mövcuddur. Lakin Bellottonun bu əsəri bir neçə xüsusiyyətinə görə fərqlənir.

Birincisi, rəssam veduta janrına xas olan dəqiqlik vədetallılıq prinsipini maksimum səviyyədə tətbiq edir. Digər rəssamların bəzi şəhər mənzərələrində memarlıq elementləri daha ümumi və dekorativ şəkildə təqdim edildiyi halda, Bellotto hər bir sütunu, daş döşəməni və fasad ornamentlərini real görünüşünə yaxın şəkildə təsvir edir.

İkincisi, əsərdə memarlıq və insan həyatının paralel təqdimatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bir çox veduta əsərlərində əsas diqqət yalnız memarlıq quruluşuna yönəldilir. Bellotto isə meydandakı insan fiqurlarını kompozisiyanın vacib elementi kimi göstərərək şəhərin sosial həyatını da ön plana çıxarmışdı.

Üçüncüsü, Bellottonun əsərində perspektiv və məkan dərinliyi çox güclü hiss olunur. Bu xüsusiyyət tamaşaçıda sanki real məkanı müşahidə etmək təsiri yaradır. Digər bəzi şəhər mənzərələrində bu qədər güclü məkan illüziyası müşahidə olunmur.

Nəticə olaraq demək olar ki, "Roma şəhəri, Panteon və meydan" əsəri yalnız veduta janrının nümunəsi deyil, həm də Roma şəhərinin tarixi və memarlıq gözəlliyini realist və canlı şəkildə təqdim edən mühüm sənət əsəridir. Bellottonun detallara verdiyi diqqət, perspektiv ustalığı və şəhər həyatını kompozisiyaya daxil etməsi bu əsəri oxşar mövzulu digər rəsmlərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "Roma şəhəri, Panteon və meydan" əsəri, Bellottonun veduta sənətindəki ustalığını nümayiş etdirməklə yanaşı, Roma şəhərinin tarixi, mədəni və memarlıq zənginliyini göz önünə sərir; əsər tamaşaçıya yalnız zövq vermir, həm də şəhərin antik və barokko dövrlərini, ictimai həyatını və memarlıq abidələrinin ölümsüzlüyünü dərin bir sənət dili ilə çatdırır. Bu baxımdan, əsər həm tarixçi, həm memar, həm də sənət tənqidçisi üçün əvəzsiz bir vizual qaynaq və sənət nümunəsi hesab olunur.

Aytac SAHƏD