Icma.az
close
up
RU
Menu

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

Evinin sökülməməsi üçün altından yol çəkdi

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

Şahmat taxtasında həyat və Stefan Sveyqin son partiyası

Şahmat taxtasında həyat və Stefan Sveyqin son partiyası

Xalq qazeti saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.

Bəzən bir oyun bir insanın həyatını tərif etmək üçün yetərlidir. Bəzən bir lövhə — 64 qara-ağ kvadrat — bütün dünyanın simvoluna çevrilir. Stefan Sveyqin "Şahmat novellası" da belə bir mətn idi: yeganə bir oyunun sonsuzluğa açılan, ruha toxunan tragediyası.

1881-ci il noyabrın 28-də doğulan Stefan Sveyq bədii sözün ustası, psixologiyanın yazı dili, insan düşüncəsinin və daxili tənəzzülün poetik müşahidəçisi idi. O, dram, poeziya, bioqrafiya, memuar və esselər yazsa da, şah əsəri 1941-ci ildə Braziliyada, fiziki cəhətdən uzaq, lakin mənəvi baxımdan ürəyinə ən yaxın məkanlardan birində – Petropolidə – yazdığı "Şahmat novellası" oldu.

Bu novellada şahmat yalnız oyun deyil, məhdudiyyətlərlə mübarizə, ağlın sarsılması və bərpası, insanın öz "mən"i ilə döyüşüdür. Oyun lövhəsindəki rəqəmlər yalnız piyada, at, vəzir deyil – onlar həm də Sveyqin yaşadığı əsrin simvollarıdır: totalitarizmin təzyiqləri, sürgünün acısı, mədəniyyətin sarsılması və şəxsi ləyaqətin sınağa çəkilməsi.

Novellanın ilk hissəsi soyuq və loğva Çentoviçin ətrafında qurulub — o, hissiz və primitiv, ancaq qüsursuz riyazi dəqiqliklə oynayan bir dahi. Uşaqlıqda əqli gerilikdən əziyyət çəkmiş, lakin təsadüfi olaraq şahmatla tanış olan Çentoviç sadə və bəsit, ancaq məğlubedilməz bir oyunçudur. O, şahmatı hiss etməz, sadəcə hesablayar. Sveyqin dili ilə desək, o, Napoleonun qarşısında dayanan Kutozov kimidir — susqun, lakin dönməz. Bütün dahilik mexaniki olurmu? Bəs insan ruhu bu dəqiqliyin harasında gizlənir?

Cavab novellanın ikinci yarısında gəlir — doktor B.-nin obrazı ilə. O, həbs, tənhalıq və informasiya blokadasında sarsılmış, ancaq təsadüfən ələ keçən bir şahmat kitabı vasitəsilə zehnini qorumağa çalışan bir hüquqşünasdır. Şahmat onun üçün xilas planına çevrilir. O, real taxta və fiqurlar olmadan, öz ağlı və təsəvvürü ilə yüzlərlə partiyanı əzbərləyir, təkrarlayır və nəhayət, özü-özünə qarşı oynamağa başlayır.

Doktor B. şahmatı hiss edir, onu musiqi kimi dinləyir, memarlıq kimi qurur. Onun oyunu estetikadır, intellektual mübarizədir, daxili dramdır. Lakin bu gözəllik, eyni zamanda, dəhşət gətirir — çünki onu ruhi böhrana sürükləyir. Öz “ağ” və “qara” mənləri arasında qaldıqda insan bir anda azad və əsir, qalib və məğlub olur. Bütün bu gərginlik bir cümlədə ifadəsini tapır: “Bir mənim oyunu bitirməsi, o biri ‘mən’in dərhal revanş istəməsi ilə nəticələnirdi".

Bu metafora yalnız şahmat haqqında deyil, Sveyqin öz həyatı barədə də danışır. XX əsrin böyük humanisti, bir zamanlar "dünya vətəndaşı" olaraq səyyah və yazar kimi tanınan Sveyq nasistlərin yüksəlişi ilə bir miqranta çevrildi, daha sonra isə daxili sürgünə yollandı. Onun üçün doğma olan Avropa parçalanmış, mədəniyyət yandırılmış, dostlar itirilmişdi. Avstriyanın ilhaqı onun yalnız pasportunu deyil, kimliyini də əlindən almışdı.

“Şahmat novellası” bir sığınacaq idi — təcrid olunmuş şüur üçün qurulan daxili aləm, həm də bu dünyanın necə dağıldığını göstərən ədəbiyyat parçası. Sveyq şahmat oyununu yalnız bir oyun kimi deyil, insan təfəkkürünün sərhədlərinə və bu sərhədlərin pozulmasına dair bir meditasiyaya çevirir. Bu, şüurun sərhəddəki sınağıdır. Düşünmək – yaşamaq deməkdir, amma bəzən bu düşüncələr səni diri-diri yandırır.

Doktor B. ilə Çentoviçin oyunu, əslində, iki mədəniyyətin qarşıdurmasıdır: biri ağlın intizamı, estetikası və daxili sarsıntısı; digəri isə hissiz, mexaniki, ancaq praktiki zəfərlə dolu bir soyuqluq. Bu oyunu hansı "mən" udur? Sveyq cavabı oxucuya buraxır, lakin özü seçimini etmişdi.

1942-ci ilin fevralında, həyat yoldaşı ilə birlikdə intihar edərək, Sveyq bu dünyanı tərk etdi. Öz məktubunda yazırdı ki, “özüm üçün azadlıq və mənəvi iş ən böyük dəyərlər idi. Onları itirdiyim anda yaşamağın mənası da itdi.” Həmin gün insanlıq yalnız böyük bir yazıçını deyil, həm də mədəniyyətin əxlaqi səsini itirdi.

Sveyqin yazdığı son şahmat partiyası – “Şahmat novellası” – əslində, həyatla ölüm arasında oynanan oyun idi. Bu novellada yalnız fiqurlar deyil, fikirlər də yerini dəyişir, oyunçu dəyişir, auditoriya dəyişir. Amma bir şey dəyişmir: şahmat lövhəsindəki sonsuzluq illüziyası – insanın öz “mən”i ilə qarşılaşması və bu qarşılaşmadan necə çıxacağımız sualı. Sveyqin verdiyi cavab isə tək bir hərəkətdə gizlidir — oyunu tərk etmək. Oyunu başa vurmaq. Öz zehnini qorumaq üçün bir dəfəlik deyil demək.

Bu, həm şahmatın, həm də həyatın ən çətin və ən doğru gedişidir.

Elbrus RZA

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:216
embedMənbə:https://xalqqazeti.az
archiveBu xəbər 15 Avqust 2025 18:40 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see344

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see337

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see336

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see285

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see273

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see266

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see263

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see263

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see236

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see233

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see225

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see222

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see218

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see217

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

19 Noyabr 2026 18:45see214

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see206

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

19 Noyabr 2026 21:00see198

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

19 Noyabr 2026 15:03see192

Evinin sökülməməsi üçün altından yol çəkdi

19 Noyabr 2026 01:37see173

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

19 Noyabr 2026 13:48see173
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri