Icma.az
close
up
RU
Şahmat taxtasında həyat və Stefan Sveyqin son partiyası

Şahmat taxtasında həyat və Stefan Sveyqin son partiyası

Xalq qazeti saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.

Bəzən bir oyun bir insanın həyatını tərif etmək üçün yetərlidir. Bəzən bir lövhə — 64 qara-ağ kvadrat — bütün dünyanın simvoluna çevrilir. Stefan Sveyqin "Şahmat novellası" da belə bir mətn idi: yeganə bir oyunun sonsuzluğa açılan, ruha toxunan tragediyası.

1881-ci il noyabrın 28-də doğulan Stefan Sveyq bədii sözün ustası, psixologiyanın yazı dili, insan düşüncəsinin və daxili tənəzzülün poetik müşahidəçisi idi. O, dram, poeziya, bioqrafiya, memuar və esselər yazsa da, şah əsəri 1941-ci ildə Braziliyada, fiziki cəhətdən uzaq, lakin mənəvi baxımdan ürəyinə ən yaxın məkanlardan birində – Petropolidə – yazdığı "Şahmat novellası" oldu.

Bu novellada şahmat yalnız oyun deyil, məhdudiyyətlərlə mübarizə, ağlın sarsılması və bərpası, insanın öz "mən"i ilə döyüşüdür. Oyun lövhəsindəki rəqəmlər yalnız piyada, at, vəzir deyil – onlar həm də Sveyqin yaşadığı əsrin simvollarıdır: totalitarizmin təzyiqləri, sürgünün acısı, mədəniyyətin sarsılması və şəxsi ləyaqətin sınağa çəkilməsi.

Novellanın ilk hissəsi soyuq və loğva Çentoviçin ətrafında qurulub — o, hissiz və primitiv, ancaq qüsursuz riyazi dəqiqliklə oynayan bir dahi. Uşaqlıqda əqli gerilikdən əziyyət çəkmiş, lakin təsadüfi olaraq şahmatla tanış olan Çentoviç sadə və bəsit, ancaq məğlubedilməz bir oyunçudur. O, şahmatı hiss etməz, sadəcə hesablayar. Sveyqin dili ilə desək, o, Napoleonun qarşısında dayanan Kutozov kimidir — susqun, lakin dönməz. Bütün dahilik mexaniki olurmu? Bəs insan ruhu bu dəqiqliyin harasında gizlənir?

Cavab novellanın ikinci yarısında gəlir — doktor B.-nin obrazı ilə. O, həbs, tənhalıq və informasiya blokadasında sarsılmış, ancaq təsadüfən ələ keçən bir şahmat kitabı vasitəsilə zehnini qorumağa çalışan bir hüquqşünasdır. Şahmat onun üçün xilas planına çevrilir. O, real taxta və fiqurlar olmadan, öz ağlı və təsəvvürü ilə yüzlərlə partiyanı əzbərləyir, təkrarlayır və nəhayət, özü-özünə qarşı oynamağa başlayır.

Doktor B. şahmatı hiss edir, onu musiqi kimi dinləyir, memarlıq kimi qurur. Onun oyunu estetikadır, intellektual mübarizədir, daxili dramdır. Lakin bu gözəllik, eyni zamanda, dəhşət gətirir — çünki onu ruhi böhrana sürükləyir. Öz “ağ” və “qara” mənləri arasında qaldıqda insan bir anda azad və əsir, qalib və məğlub olur. Bütün bu gərginlik bir cümlədə ifadəsini tapır: “Bir mənim oyunu bitirməsi, o biri ‘mən’in dərhal revanş istəməsi ilə nəticələnirdi".

Bu metafora yalnız şahmat haqqında deyil, Sveyqin öz həyatı barədə də danışır. XX əsrin böyük humanisti, bir zamanlar "dünya vətəndaşı" olaraq səyyah və yazar kimi tanınan Sveyq nasistlərin yüksəlişi ilə bir miqranta çevrildi, daha sonra isə daxili sürgünə yollandı. Onun üçün doğma olan Avropa parçalanmış, mədəniyyət yandırılmış, dostlar itirilmişdi. Avstriyanın ilhaqı onun yalnız pasportunu deyil, kimliyini də əlindən almışdı.

“Şahmat novellası” bir sığınacaq idi — təcrid olunmuş şüur üçün qurulan daxili aləm, həm də bu dünyanın necə dağıldığını göstərən ədəbiyyat parçası. Sveyq şahmat oyununu yalnız bir oyun kimi deyil, insan təfəkkürünün sərhədlərinə və bu sərhədlərin pozulmasına dair bir meditasiyaya çevirir. Bu, şüurun sərhəddəki sınağıdır. Düşünmək – yaşamaq deməkdir, amma bəzən bu düşüncələr səni diri-diri yandırır.

Doktor B. ilə Çentoviçin oyunu, əslində, iki mədəniyyətin qarşıdurmasıdır: biri ağlın intizamı, estetikası və daxili sarsıntısı; digəri isə hissiz, mexaniki, ancaq praktiki zəfərlə dolu bir soyuqluq. Bu oyunu hansı "mən" udur? Sveyq cavabı oxucuya buraxır, lakin özü seçimini etmişdi.

1942-ci ilin fevralında, həyat yoldaşı ilə birlikdə intihar edərək, Sveyq bu dünyanı tərk etdi. Öz məktubunda yazırdı ki, “özüm üçün azadlıq və mənəvi iş ən böyük dəyərlər idi. Onları itirdiyim anda yaşamağın mənası da itdi.” Həmin gün insanlıq yalnız böyük bir yazıçını deyil, həm də mədəniyyətin əxlaqi səsini itirdi.

Sveyqin yazdığı son şahmat partiyası – “Şahmat novellası” – əslində, həyatla ölüm arasında oynanan oyun idi. Bu novellada yalnız fiqurlar deyil, fikirlər də yerini dəyişir, oyunçu dəyişir, auditoriya dəyişir. Amma bir şey dəyişmir: şahmat lövhəsindəki sonsuzluq illüziyası – insanın öz “mən”i ilə qarşılaşması və bu qarşılaşmadan necə çıxacağımız sualı. Sveyqin verdiyi cavab isə tək bir hərəkətdə gizlidir — oyunu tərk etmək. Oyunu başa vurmaq. Öz zehnini qorumaq üçün bir dəfəlik deyil demək.

Bu, həm şahmatın, həm də həyatın ən çətin və ən doğru gedişidir.

Elbrus RZA

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:200
embedMənbə:https://xalqqazeti.az
archiveBu xəbər 15 Avqust 2025 18:40 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see300

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see297

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see292

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see275

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see274

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see268

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see266

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see247

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see232

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see219

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see216

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

15 Noyabr 2026 13:13see215

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see213

TÜRK MÜDAFİƏ SƏNAYESİNİN YENİ UĞURU... 51 dronu bir neçə saniyədə məhv edir + VİDEO

15 Noyabr 2026 19:14see209

SÖZÜN İŞIĞINDA KEÇƏN ÖMÜR Qazi şair Ədalət Nicatın 60 illiyi qeyd olunub

15 Noyabr 2026 13:40see203

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see199

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see192

Tuxel İspaniya mediasına sərt reaksiya verdi: “Siz özünüz qalmaqal yaradırsınız”

15 Noyabr 2026 02:17see188

Azərbaycanda sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğradı: Çox sayda yaralı var Video

15 Noyabr 2026 16:38see187

Yuxusuz gecədən sonra bunu edin

15 Noyabr 2026 02:02see181
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri