Icma.az
close
up
RU
Menu

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

Şahmat taxtasında həyat və Stefan Sveyqin son partiyası

Şahmat taxtasında həyat və Stefan Sveyqin son partiyası

Xalq qazeti saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.

Bəzən bir oyun bir insanın həyatını tərif etmək üçün yetərlidir. Bəzən bir lövhə — 64 qara-ağ kvadrat — bütün dünyanın simvoluna çevrilir. Stefan Sveyqin "Şahmat novellası" da belə bir mətn idi: yeganə bir oyunun sonsuzluğa açılan, ruha toxunan tragediyası.

1881-ci il noyabrın 28-də doğulan Stefan Sveyq bədii sözün ustası, psixologiyanın yazı dili, insan düşüncəsinin və daxili tənəzzülün poetik müşahidəçisi idi. O, dram, poeziya, bioqrafiya, memuar və esselər yazsa da, şah əsəri 1941-ci ildə Braziliyada, fiziki cəhətdən uzaq, lakin mənəvi baxımdan ürəyinə ən yaxın məkanlardan birində – Petropolidə – yazdığı "Şahmat novellası" oldu.

Bu novellada şahmat yalnız oyun deyil, məhdudiyyətlərlə mübarizə, ağlın sarsılması və bərpası, insanın öz "mən"i ilə döyüşüdür. Oyun lövhəsindəki rəqəmlər yalnız piyada, at, vəzir deyil – onlar həm də Sveyqin yaşadığı əsrin simvollarıdır: totalitarizmin təzyiqləri, sürgünün acısı, mədəniyyətin sarsılması və şəxsi ləyaqətin sınağa çəkilməsi.

Novellanın ilk hissəsi soyuq və loğva Çentoviçin ətrafında qurulub — o, hissiz və primitiv, ancaq qüsursuz riyazi dəqiqliklə oynayan bir dahi. Uşaqlıqda əqli gerilikdən əziyyət çəkmiş, lakin təsadüfi olaraq şahmatla tanış olan Çentoviç sadə və bəsit, ancaq məğlubedilməz bir oyunçudur. O, şahmatı hiss etməz, sadəcə hesablayar. Sveyqin dili ilə desək, o, Napoleonun qarşısında dayanan Kutozov kimidir — susqun, lakin dönməz. Bütün dahilik mexaniki olurmu? Bəs insan ruhu bu dəqiqliyin harasında gizlənir?

Cavab novellanın ikinci yarısında gəlir — doktor B.-nin obrazı ilə. O, həbs, tənhalıq və informasiya blokadasında sarsılmış, ancaq təsadüfən ələ keçən bir şahmat kitabı vasitəsilə zehnini qorumağa çalışan bir hüquqşünasdır. Şahmat onun üçün xilas planına çevrilir. O, real taxta və fiqurlar olmadan, öz ağlı və təsəvvürü ilə yüzlərlə partiyanı əzbərləyir, təkrarlayır və nəhayət, özü-özünə qarşı oynamağa başlayır.

Doktor B. şahmatı hiss edir, onu musiqi kimi dinləyir, memarlıq kimi qurur. Onun oyunu estetikadır, intellektual mübarizədir, daxili dramdır. Lakin bu gözəllik, eyni zamanda, dəhşət gətirir — çünki onu ruhi böhrana sürükləyir. Öz “ağ” və “qara” mənləri arasında qaldıqda insan bir anda azad və əsir, qalib və məğlub olur. Bütün bu gərginlik bir cümlədə ifadəsini tapır: “Bir mənim oyunu bitirməsi, o biri ‘mən’in dərhal revanş istəməsi ilə nəticələnirdi".

Bu metafora yalnız şahmat haqqında deyil, Sveyqin öz həyatı barədə də danışır. XX əsrin böyük humanisti, bir zamanlar "dünya vətəndaşı" olaraq səyyah və yazar kimi tanınan Sveyq nasistlərin yüksəlişi ilə bir miqranta çevrildi, daha sonra isə daxili sürgünə yollandı. Onun üçün doğma olan Avropa parçalanmış, mədəniyyət yandırılmış, dostlar itirilmişdi. Avstriyanın ilhaqı onun yalnız pasportunu deyil, kimliyini də əlindən almışdı.

“Şahmat novellası” bir sığınacaq idi — təcrid olunmuş şüur üçün qurulan daxili aləm, həm də bu dünyanın necə dağıldığını göstərən ədəbiyyat parçası. Sveyq şahmat oyununu yalnız bir oyun kimi deyil, insan təfəkkürünün sərhədlərinə və bu sərhədlərin pozulmasına dair bir meditasiyaya çevirir. Bu, şüurun sərhəddəki sınağıdır. Düşünmək – yaşamaq deməkdir, amma bəzən bu düşüncələr səni diri-diri yandırır.

Doktor B. ilə Çentoviçin oyunu, əslində, iki mədəniyyətin qarşıdurmasıdır: biri ağlın intizamı, estetikası və daxili sarsıntısı; digəri isə hissiz, mexaniki, ancaq praktiki zəfərlə dolu bir soyuqluq. Bu oyunu hansı "mən" udur? Sveyq cavabı oxucuya buraxır, lakin özü seçimini etmişdi.

1942-ci ilin fevralında, həyat yoldaşı ilə birlikdə intihar edərək, Sveyq bu dünyanı tərk etdi. Öz məktubunda yazırdı ki, “özüm üçün azadlıq və mənəvi iş ən böyük dəyərlər idi. Onları itirdiyim anda yaşamağın mənası da itdi.” Həmin gün insanlıq yalnız böyük bir yazıçını deyil, həm də mədəniyyətin əxlaqi səsini itirdi.

Sveyqin yazdığı son şahmat partiyası – “Şahmat novellası” – əslində, həyatla ölüm arasında oynanan oyun idi. Bu novellada yalnız fiqurlar deyil, fikirlər də yerini dəyişir, oyunçu dəyişir, auditoriya dəyişir. Amma bir şey dəyişmir: şahmat lövhəsindəki sonsuzluq illüziyası – insanın öz “mən”i ilə qarşılaşması və bu qarşılaşmadan necə çıxacağımız sualı. Sveyqin verdiyi cavab isə tək bir hərəkətdə gizlidir — oyunu tərk etmək. Oyunu başa vurmaq. Öz zehnini qorumaq üçün bir dəfəlik deyil demək.

Bu, həm şahmatın, həm də həyatın ən çətin və ən doğru gedişidir.

Elbrus RZA

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:205
embedMənbə:https://xalqqazeti.az
archiveBu xəbər 15 Avqust 2025 18:40 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see332

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see306

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see292

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see272

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see270

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see267

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see266

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see262

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see253

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see245

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see241

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see239

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see238

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see237

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see230

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

16 Noyabr 2026 18:22see228

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

16 Noyabr 2026 23:35see215

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see215

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see208

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see177
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri