Sehrli cırtdanlar

Polşanın qərbində yerləşən Vroslav şəhərinə ilk dəfə gələndə diqqətimi çəkən təkcə rəngarəng binalar və Odra çayının sakit axını olmadı. Küçənin küncündə, daş plitələrin arasında kiçik bir heykəl gördüm – cəmi bir ovuc boyda, başında papaq, əlində miniatür bir fənər. Əvvəlcə sadəcə bəzək olduğunu düşündüm. Amma sonra ikinci, üçüncü, dördüncü... və daha onlarla cırtdanla rastlaşanda anladım: bu şəhərdə kiçiklər danışır, böyüklər isə susur.

Vroslavda “Excavator dwarf (Koparkus)” cırtdan heykəli, Odra çayı yaxınlığında

Azadlığın cırtdan simvolu

Vroslavın bu cırtdanları təkcə turistlərin gülümsəməsi üçün deyil, həm də bir xalqın azadlıq hekayəsini daşımaq üçündür. 1980-ci illərin sonlarında, Polşada kommunist rejimin ən sərt vaxtlarında bir qrup gənc “Pomarańczowa Alternatywa” – yəni “Narıncı Alternativ” adlı hərəkat yaradır. Onlar senzura, qadağalar və təzyiqlərə qarşı yumorla və yaradıcı üsulla çıxış edirlər.

Divar rəsmləri və şəhər aksiyaları vasitəsilə gənclər insanlara pozitiv düşüncə və ümid mesajları çatdırmağa çalışırdılar. Onlar müxtəlif yerlərdə cırtdan fiqurlarını çəkir, bununla da şəhər mühitinə rəng və yumor qatırdılar.

Zaman keçdikcə bu kiçik simvollar yaradıcılığın, birliyin və şəhər mədəniyyətinin rəmzinə çevrildi.

2001-ci ildə isə ilk bürünc heykəl – Papa Cırtdan (Papa Krasnal) Vroslavın küçələrindən birində ucaldıldı. O vaxtdan bəri bu ideya böyüdü, çoxaldı və artıq bu gün şəhərdə 400-dən çox cırtdan var.

Cırtdanların gündəlik həyatı    

Bu heykəllər elə-belə düzülməyib; hər biri bir hekayə danışır. Məsələn, Studentek universitetinin qarşısında kitab oxuyur, Więzień həbsxananın qapısı arxasından əl yelləyir, Syzyfki isə böyük daş topunu daşıyaraq sanki insan səbrini simvolizə edir.

Turysta adlı cırtdan isə fotoaparatı ilə şəhəri gəzən turistləri yamsılayır – elə bil sizə baxır, “Gülümsəyin, şəkil çəkirəm!” deyir.

Cırtdanlar bu qədər populyarlaşıb ki, Vroslavda indi “Cırtdan ovu” adlı bir oyun da var. Turistlər xüsusi “Cırtdan xəritəsi” alıb şəhəri qarış-qarış gəzir, heykəlləri axtarır, şəkil çəkir, bəzən hətta cırtdanların sayını kim daha çox tapacaq deyə yarışırlar.

Kiçik bədənlər, böyük mesajlar

Hər bir cırtdan özünəməxsus mesaj verir. Bəziləri sadəcə əyləncəlidir, amma bəziləri dərin sosial məna daşıyır. Məsələn, əlil arabasında olan “Cırtdan-aktivist” cəmiyyətin bərabərlik və əlçatanlıq dəyərlərini təbliğ edir. Digəri isə kitabla, musiqi aləti ilə, ya da tənha bir lampanın altında dayanaraq insan həyatının fərqli tərəflərini xatırladır.

Vroslav – nağılın içində bir şəhər

Axşamüstü Odra çayının körpüləri boyunca gəzərkən, işıq sütunlarının altında parlayan cırtdanlara baxırsan və düşünürsən: bu şəhər niyə bu qədər canlıdır?

Bəlkə də cavab elə bu kiçik bürünc fiqurların içindədir. Onlar sanki Vroslavın ruhudur – azad, zarafatcıl, bir az yaramaz, amma çox səmimi.

Cırtdanlar sənə baxır və sanki pıçıldayır: “Azadlıq və xoşbəxtlik bəzən elə kiçik şeylərdə gizlənir”.

Günel Balakişi