Şəriklik prinsipi ilə maliyyə: İslam bankçılığı nə vəd edir?

"Azərbaycanda 2026-cı ildən etibarən islam bankçılığı məhsullarının tətbiqinə start veriləcək".

Oxu.Az xəbər verir ki, bu barədə Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) Maliyyə sektorunun Davamlı inkişafı departamentinin direktoru Rüstəm Tahirov keçən həftə baş tutan 2-ci Azərbaycan Halal Biznes (AZHAB) Forumunda çıxışı zamanı deyib.

O bildirib ki, bu strategiyanı həyata keçirmək üçün AMB yol xəritəsi hazırlayıb. Bu sahədə əsas yeniliklərdən biri də islam maliyyə əməliyyatlarının əlavə dəyər vergisindən (ƏDV) azad edilməsi olacaq.

Yeni sistemin tətbiqi ilə bağlı bir sıra suallar meydana çıxır: islam bankçılığı nədir? Ənənəvi bankçılıqdan nə ilə fərqlənir? Vətəndaşlara hansı imkanları vəd edir?

Bank hüququ üzrə mütəxəssis, uzun illər maliyyə sektorunda çalışmış Əkrəm Həsənov Oxu.Az-a şərhində bildirib ki, bu sahədə addım atmaq üçün ilk növbədə qanunvericilikdə dəyişikliklərə ehtiyac var.

"İslam bankçılığının əsas prinsipi - faizin (sələm) qadağan olunmasıdır. Ənənəvi bankçılıqda kredit götürən şəxs borcu ilə yanaşı faiz də ödəməlidir. İslam bankçılığında isə belə deyil - burada faiz deyil, şəriklik prinsipi əsas götürülür. Dediyim kimi, bu sistemin Azərbaycanda tətbiqi üçün əvvəlcə qanunvericilikdə - "Mülki Məcəllə, Vergi Məcəlləsi, "Banklar haqqında" qanunda dəyişikliklər edilməlidir.

Maliyyə əməliyyatlarının ƏDV-dən azad edilməsi məsələsinə gəlincə, bu xidmətlər zatən vergidən azad olduğu üçün islam bankçılığı əməliyyatlarının da vergidən azad edilməsi gözlənilən idi", - deyə Həsənov bildirib.

Ə.Həsənov qeyd edib ki, islam bankçılığı modelində kredit verilməsi əslində sərmayə qoyuluşu deməkdir. Yəni bank və ya investor borc deyil, bir növ biznesə şərik olur:

"Əgər mən kiməsə pul verirəmsə, bu o deməkdir ki, mən həmin şəxsin biznesinə ortaq oluram. Əgər qazanc əldə olunarsa, mən də investisiya etdiyim vəsaitin miqdarına uyğun olaraq həmin qazancdan pay alıram. Əgər zərər olarsa, mən də payıma düşən zərəri daşıyıram.

Bu model əmanətçilər üçün də fərqli yanaşma təqdim edir. Ənənəvi sistemdə bank əmanətçiyə sabit faiz verir - istər qazanc olsun, istər olmasın sən borcunu qaytarmalısan. İslam bankçılığında isə əmanətçi bankın şərikinə çevrilir. Yəni əmanət qoyduğumuz zaman əvvəlcədən razılaşdırılır ki, biz bankın hansı həcmdə mənfəətinə ortaq oluruq. Əgər bank mənfəət götürərsə, biz də qazanırıq, yox, əgər ziyana düşərsə, biz də zərərə şərik oluruq. Bu, real şəriklikdir".

Ə.Həsənov onu da diqqətə çatdırıb ki, islam bankçılığının uğurlu fəaliyyəti üçün ən vacib şərtlərdən biri tam şəffaflıqdır. Həm müştəri, həm də bank qazanc və zərər məsələlərində dürüst olmalı, real maliyyə axınlarını gizlətməməlidirlər. Əks halda sistemin işləkliyindən söhbət gedə bilməz:

"Əgər bankdan maliyyə almış şəxs, qazancını gizlədirsə, bank ona itki yaşadığı üçün ödəniş etməmə imkanı yaradır. Eyni qayda ilə bank da şəffaf olmalıdır ki, əmanətçi onun həqiqətən qazanc əldə edib-etmədiyini bilsin".

Ə.Həsənovun sözlərinə görə, hazırda bir çox vətəndaş faizli bank xidmətlərindən istifadə etməkdən çəkinir.

"Belə şəxslər maliyyə imkanlarını ya evdə saxlayır, ya da qeyri-rəsmi yollarla dövriyyəyə buraxırlar. Bu vəsaitlər, bir növ nəzarətsiz şəkildə fırlanır. Bu isə dövlət üçün potensial risklər - o cümlədən, terrorçuluğun maliyyələşməsi kimi təhlükələr yarada bilər.

İslam bankçılığı təkcə islam ölkələrində deyil, Avropada, Qərb dövlətlərində də geniş yayılıb. Məsələn, Böyük Britaniya bu sahədə xüsusi olaraq seçilir. Hətta bir çox qeyri-müsəlman investor da bu faizsiz, şəriklik üzərində qurulan modeli üstün tutur.

İslam bankçılığı etika və qarşılıqlı məsuliyyətə əsaslanan maliyyə modelidir. Bu modelin Azərbaycanda tətbiqi həm vətəndaşların seçim imkanlarını artıra bilər, həm də ölkə iqtisadiyyatına yeni sərmayə axınları üçün şərait yarada bilər. Məsələn, islam ölkələrindən olan sərmayədarlar da Azərbaycanın islam bankçılığına investisiya qoymaqda maraqlı ola bilərlər. Amma belə bir bankçılıq sistemi olmadığı üçün bu imkanlar da əldən çıxır.

Hesab edirəm ki, Azərbaycan bu sahədə gecikir. Qazaxıstan, Qırğızıstan kimi ölkələr artıq 10-15 il əvvəl bu istiqamətdə hüquqi bazanı formalaşdırıblar. Biz isə hələ indi bu addımı atırıq. Amma gec də olsa, başlanması müsbət haldır", - deyə Ə.Həsənov vurğulayıb.

Əzizə İsmayılova