SEVGİ VƏ İNSANIN ƏBƏDİYYƏT ARZUSU

İnsan dünyaya gəldiyi gündən etibarən həyatın mənası, insanın taleyi, ölüm və ölümsüzlük haqqında düşünmüşdür. O, öz varlığının müvəqqəti olduğunu dərk etdikcə daxilində güclü bir arzu yaranmışdır: yaşadığı həyatın yalnız bir ömürlə məhdudlaşmamasını, adının, xatirəsinin, duyğularının və gördüyü işlərin gələcək nəsillərdə davam etməsini istəmişdir. Bu arzu insanın əbədiyyətə can atmasının əsas səbəblərindən biridir. Lakin insanın əbədiyyət arzusu yalnız uzun yaşamaq və fiziki olaraq ölməmək istəyi ilə məhdudlaşmır. İnsan əslində özündən sonra bir iz qoymaq, sevdiklərinin qəlbində yaşamaq, yaratdığı gözəlliklərlə dünyada qalmaq istəyir. Bu baxımdan sevgi insanın əbədiyyət arzusunun ən güclü və mənəvi ifadələrindən biridir.

Sevgi insan həyatının ən qədim və ən sirli duyğularından biridir. İnsan sevdikdə yalnız qarşısındakı insana bağlanmır, həm də öz varlığının sərhədlərini aşmağa başlayır. Sevən insan özünü başqa bir insanın həyatında görür, onun sevincini öz sevinci, kədərini öz kədəri hesab edir. Beləliklə, sevgi insanın “mən” anlayışını genişləndirərək onu “biz” anlayışına yaxınlaşdırır. Bəlkə də insanın əbədiyyətə olan ehtiyacının əsas mahiyyəti də elə budur: özündən daha böyük bir bütövün parçasına çevrilmək.

İnsan həyatının ən böyük həqiqətlərindən biri onun faniliyidir. Zaman keçir, illər bir-birini əvəz edir, gənclik qocalığa, sağlamlıq zəifliyə, həyat isə ölümə doğru gedir. İnsan bu gerçəklikdən qaça bilməz. Ancaq insanı digər canlılardan fərqləndirən mühüm xüsusiyyətlərdən biri də məhz onun faniliyini dərk etməsidir. İnsan bilir ki, bir gün həyatı sona çatacaq və bu düşüncə onu daim yaşadığı günlərin mənası haqqında düşünməyə vadar edir. Əbədiyyət arzusu da məhz bu şüurdan doğur.

Bəzən insan əbədiyyəti böyük sərvətlərdə, şöhrətdə və hakimiyyətdə axtarır. Tarix boyu hökmdarlar abidələr ucaltdırmış, saraylar tikdirmiş, öz adlarını gələcək nəsillərə çatdırmağa çalışmışlar. Lakin zaman göstərmişdir ki, daşdan və mərmərdən tikilən abidələr belə dağıla, böyük dövlətlər süqut edə, zənginliklər yox ola bilər. İnsan üçün həqiqi əbədiyyət yalnız maddi izlərlə ölçülmür. Əsl əbədiyyət insanın yaratdığı mənəvi dəyərlərdə, insanlara bəxş etdiyi sevgidə, yaxşılıqda, xatirələrdə və əsərlərdə yaşayır.

Sevgi isə bütün bu mənəvi dəyərlərin mərkəzində dayanır. Bir insanın başqa bir insanı sevməsi, ona qayğı göstərməsi, çətin anında yanında olması həmin insanın həyatına toxunmaq deməkdir. Bəzən bir söz, bir təbəssüm, bir xatirə və ya vaxtında göstərilən kiçik bir yaxşılıq insanın bütün həyatını dəyişə bilər. Bu dəyişiklik isə sevginin gücünü göstərir. İnsan fiziki olaraq həyatdan getsə belə, onun başqasının qəlbində yaratdığı hisslər yaşamağa davam edə bilər. Deməli, sevgi insanın həyatını ölüm sərhədindən kənara çıxaran mənəvi qüvvəyə çevrilir.

Ana sevgisi bu baxımdan xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır. Ana övladına yalnız həyat vermir, həm də ona dünyanı sevməyi, insanlara hörmət etməyi, yaxşı və pis arasında seçim etməyi öyrədir. Ananın övladına verdiyi tərbiyə, söylədiyi sözlər, göstərdiyi mərhəmət illər keçdikcə övladın davranışlarında, dünyagörüşündə və gələcək nəslə münasibətində öz əksini tapır. Beləliklə, bir ananın sevgisi bir insanın ömrü ilə bitmir. O sevgi övladın həyatında, onun ailəsində, uşaqlarında və gələcək nəsillərdə davam edir. Bu, əbədiyyətin ən təbii və ən gözəl formalarından biridir.

Valideyn və övlad sevgisi nəsilləri bir-birinə bağlayan görünməz bir körpüdür. İnsan özündən əvvəlkilərin sevgisini, əməyini və dəyərlərini qəbul edir, sonra isə onları özündən sonrakılara ötürür. Beləliklə, həyat bir nəsildən digərinə keçən böyük bir mənəvi zəncirə çevrilir. İnsan ölür, lakin onun sevgisi, tərbiyəsi, düşüncələri və yaxşı əməlləri başqa insanların həyatında davam edir. Bu mənada insanın əbədiyyəti onun bioloji varlığından daha çox mənəvi davamlılığı ilə bağlıdır.

Romantik sevgi də insanın əbədiyyət arzusu ilə sıx əlaqəlidir. İnsan sevdiyi şəxslə bir ömür keçirmək, onunla gələcək qurmaq, birlikdə xatirələr yaratmaq istəyir. Sevgi insana zamanın qarşısında özünü daha güclü hiss etdirir. İnsan sevdikdə gələcəyi düşünür, sabaha inanır və özündən sonrakı günlərdə də varlığının davam edəcəyini hiss edir. Bu səbəbdən sevgi yalnız bu günü yaşamaq deyil, həm də gələcəyə inamdır.

Əsl sevgi zamanın dəyişdirə bilmədiyi duyğulardan biridir. İnsanlar bir-birindən uzaq düşə, illər keçə, hətta həyat sona çata bilər. Lakin həqiqi sevginin yaratdığı xatirələr insanın yaddaşında yaşaya bilər. Bəzən bir insanı artıq görmədiyimiz halda onun bizə öyrətdiyi bir söz, verdiyi məsləhət, birlikdə yaşadığımız bir hadisə həyatımızda uzun müddət qalır. Deməli, insanın fiziki yoxluğu onun mənəvi yoxluğu demək deyil. İnsan sevdiyi insanların yaddaşında yaşamağa davam edir.

Burada xatirənin də böyük rolu vardır. Xatirə keçmişlə bu gün arasında körpü yaradır. İnsan keçmişdə yaşamış, lakin artıq həyatda olmayan şəxsləri xatırlayarkən onları müəyyən mənada yenidən yaşadır. Bir insanın adı çəkiləndə onun haqqında danışılırsa, etdiyi yaxşılıqlar xatırlanırsa, deməli, həmin insanın mənəvi varlığı hələ də davam edir. Bu baxımdan xatırlanmaq insan üçün əbədiyyətin ən real formalarından biridir.

Ədəbiyyat və incəsənət də insanın əbədiyyət arzusunun böyük ifadəsidir. Yazıçılar, şairlər, rəssamlar, bəstəkarlar və digər sənətkarlar öz duyğularını əsərlərində yaşatmağa çalışırlar. Onlar bilirlər ki, insan ömrü qısadır, lakin yaratdığı sənət əsəri ondan daha uzun ömür sürə bilər. Bir şairin əsəri yüz illər sonra oxuna, bir bəstəkarın musiqisi nəsillər sonra dinlənə, bir rəssamın əsəri gələcək insanlarda duyğu yarada bilər. Beləliklə, sənət insanın ölüm qarşısında yaratdığı mənəvi müqavimət formasıdır.

Azərbaycan ədəbiyyatında da sevgi, insan ömrünün faniliyi, xatirə və əbədiyyət mövzuları mühüm yer tutur. Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında insanın mənəvi kamilliyi, məhəbbət, sədaqət və ədalət kimi dəyərlər yüksək qiymətləndirilir. Füzulinin poeziyasında məhəbbət insanı mənəvi cəhətdən dəyişdirən, onu daha dərin düşüncələrə aparan böyük bir qüvvə kimi təqdim olunur. Bu əsərlərin yüzillər sonra da oxunması göstərir ki, həqiqi sənətkar öz ömründən daha uzun ömür qazana bilir. Onun əbədiyyəti əsərlərində və insanların yaddaşında davam edir.

İnsanın əbədiyyət arzusu yalnız məşhur insanların və sənətkarların hiss etdiyi bir duyğu deyil. Adi insan da həyatında iz qoymaq istəyir. Bir ata övladlarının gələcəyində, bir müəllim şagirdlərinin düşüncəsində, bir həkim xilas etdiyi insanın həyatında, bir dost dostunun xatirələrində yaşayır. Bəzən dünyaya böyük dəyişiklik gətirməyən bir insan belə bir neçə şəxsin həyatına dərin təsir edə bilər. Bu təsir onun mənəvi izidir.

Əslində, əbədiyyətin ən böyük sirri də burada gizlənir. İnsan dünyanı tamamilə dəyişdirməyə bilər, böyük abidələr tikməyə bilər, məşhur olmayabilir. Lakin o, bir insanın qəlbində yaxşılıq yarada bilər. Həmin yaxşılıq başqa bir insana ötürülə bilər və beləcə bir insanın kiçik əməli illər, hətta nəsillər sonra davam edə bilər. Bir toxumun ağaca çevrilməsi kimi, kiçik bir sevgi də böyük mənəvi nəticələr yarada bilər.

Sevgi insanı yalnız başqalarına bağlamır, həm də onu həyatın özünə bağlayır. Həyatı sevən insan dünyadakı gözəllikləri daha aydın görür. Günəşin doğuşu, təbiətin gözəlliyi, ailə ilə keçirilən vaxt, dostluq, uşaqların gülüşü, insanların bir-birinə etdiyi yaxşılıqlar həyatın qiymətini artırır. İnsan həyatı sevdikcə ölümün qaçılmazlığını daha dərindən hiss edə bilər, lakin eyni zamanda yaşamağın mənasını da daha yaxşı anlayır.

Ölüm düşüncəsi bəzən insanda qorxu yaradır. Lakin əgər insan öz həyatını yalnız ölümün son nöqtəsi kimi görürsə, bu qorxu daha da güclənir. Əgər insan həyatını sevgi, yaxşılıq, yaradıcılıq və faydalı işlərlə doldurursa, ölüm düşüncəsi əvvəlki qədər qorxulu görünməyə bilər. Çünki insan bilir ki, onun həyatı yalnız özündən ibarət deyil. O, başqalarının həyatına toxunub və həmin təsirlər onun fiziki yoxluğundan sonra da davam edə bilər.

Bu baxımdan əbədiyyət arzusu insanı məsuliyyətli yaşamağa da sövq edir. Əgər insan özündən sonra nə qoyacağını düşünürsə, davranışlarına daha ciddi yanaşır. O, insanları incitməməyə, faydalı olmağa, yaxşı ad qazanmağa və sevdiklərinə dəyər verməyə çalışır. Çünki insan üçün ən böyük miras yalnız maddi sərvət deyil. Gözəl xatirə, təmiz ad, yaxşı tərbiyə olunmuş övladlar, yaradılmış əsərlər və edilən yaxşılıqlar daha qiymətli mirasdır.

Məhz buna görə insanın əbədiyyət arzusu eqoist bir arzu kimi başa düşülməməlidir. Bu arzu çox vaxt insanın həyatını mənalandırmaq ehtiyacından doğur. İnsan istəyir ki, yaşadığı həyat boşuna olmasın. O, bu dünyaya gəldiyini, yaşadığını və başqalarına fayda verdiyini hiss etmək istəyir. Əgər insanın həyatı sevgi ilə doludursa, onun ömrünün hər anı müəyyən mənaya çevrilir.

Sevgi insanı həm də fədakarlığa öyrədir. Sevən insan yalnız özünü düşünmür. O, sevdiyi insanın xoşbəxtliyi üçün öz rahatlığından keçə bilir. Valideyn övladı üçün, dost dostu üçün, vətənini sevən insan xalqı üçün fədakarlıq göstərə bilir. Fədakarlıq isə insanın özündən daha böyük bir məqsədə xidmət etməsidir. Bu zaman insan öz həyatını daha böyük bir mənanın parçası kimi görür və beləliklə, əbədiyyətə yaxınlaşır.

İnsanın əbədiyyət arzusu bəzən onun yaratdığı ailədə də özünü göstərir. İnsan övlad sahibi olmaqla öz varlığının gələcəyə uzandığını hiss edir. Övlad yalnız bioloji davam deyil; o, həm də ailənin dəyərlərinin, sevgisinin, xatirələrinin və dünyagörüşünün davamçısıdır. Bir ailədə nənənin danışdığı hekayə nəvəyə çatır, babanın öyrətdiyi sənət nəvədə davam edir, valideynin verdiyi tərbiyə növbəti nəslə ötürülür. Beləliklə, insanın həyatı öz ömründən daha uzağa gedir.

Əlbəttə, insanın əbədiyyət arzusu ilə əbədi yaşamaq arasında fərq vardır. Heç bir insanın fiziki olaraq sonsuz yaşaması mümkün deyil. Zaman hər bir insan üçün öz qanunlarını həyata keçirir. Lakin mənəvi əbədiyyət mümkündür. İnsan öz əsəri ilə, sevgisi ilə, xatirəsi ilə, yetişdirdiyi insanlarla və etdiyi yaxşılıqlarla yaşaya bilər. Bu əbədiyyət fiziki deyil, mənəvi xarakter daşıyır və bəlkə də insan üçün ən dəyərli əbədiyyət forması məhz budur.

Həqiqi sevgi də fiziki sərhədləri aşan bir duyğudur. Sevgi yalnız birlikdə olmaq demək deyil. Bəzən sevdiyin insanın yanında ola bilməməyinə baxmayaraq onu düşünmək, onun yaxşılığını arzulamaq, xatirəsini qorumaq da sevgidir. Bu səbəbdən sevgi zaman və məsafə ilə məhdudlaşmır. İnsan dünyadan köçsə belə, ona olan sevgi başqa insanların qəlbində davam edə bilər.

İnsan tarix boyu əbədiyyət axtarıb. Bəzən bunu dinlərdə, bəzən fəlsəfədə, bəzən elmdə, bəzən sənətdə, bəzən isə sevgidə tapmağa çalışıb. Lakin bütün bu axtarışların ortaq nöqtəsi eynidir: insan həyatının mənasız və izsiz sona çatmasını istəmir. O, varlığının bir şəkildə davam etməsini arzulayır. Sevgi isə bu davamlılığın ən saf və insani yollarından biridir.

Əslində, sevginin özü də bir növ əbədiyyət hissidir. İnsan sevəndə gələcəyi düşünür. O, yalnız bu gün üçün deyil, sabah üçün də yaşayır. Sevgidə insanın “mən”i gələcəklə birləşir. Birgə qurulan arzular, xatirələr və ümidlər insanın ömrünü daha geniş bir zaman anlayışına bağlayır. Buna görə də sevgi insana zamanın keçiciliyinə baxmayaraq həyatın dəyərli olduğunu hiss etdirir.

Nəticə olaraq, insanın əbədiyyət arzusu onun ölümə qarşı sadə qorxusundan daha dərin bir məna daşıyır. İnsan əslində yox olmaqdan çox, unudulmaqdan qorxur. O istəyir ki, həyatı boşuna keçməsin, sevgisi və əməlləri ondan sonra da yaşasın. Bu baxımdan sevgi insanın əbədiyyətə gedən ən mənəvi yoludur. Sevən insan başqasının həyatında iz qoyur, yaxşılıq edən insan xatırlanır, yaradan insan əsərləri ilə yaşayır, övlad böyüdən insan öz dəyərlərini gələcək nəslə ötürür. Deməli, əbədiyyət yalnız sonsuz illər yaşamaq deyil. Əbədiyyət insanın özündən sonra dünyada qoyduğu mənəvi izdir. Bir insanın qəlbində yaşamaq, bir uşağın yaddaşında gözəl xatirəyə çevrilmək, bir əsərdə duyğularını gələcəyə ötürmək, bir yaxşılığın başqa bir yaxşılığa səbəb olması da əbədiyyətdir. İnsan ömrü qısa ola bilər, lakin sevgi ilə yaşanmış ömür sonsuz təsirlər yarada bilər.

Ən böyük əbədiyyət isə bəlkə də insanın sevilərək xatırlanmasıdır. Çünki sevgi ilə yaşanan heç bir həyat tamamilə yox olmur. İnsan dünyadan getsə də, onun sevgisi başqa qəlblərdə yaşayır; həmin sevgi yeni insanlara ötürülür və beləliklə, zamanın içində davam edir. Bu səbəbdən insanın əbədiyyət arzusuna verilən ən gözəl cavab sevmək, sevilmək, yaxşılıq etmək və özündən sonra işıqlı bir iz qoymaqdır. İnsan üçün əsl ölümsüzlük bəlkə də məhz budur: fiziki olaraq bu dünyada olmasa belə, sevgisinin, xatirəsinin və yaratdığı yaxşılıqların başqa insanların həyatında yaşamağa davam etməsi.

Sevil Azadqızı

26.08.2026