Susdurulan ağıl: Azərbaycan ziyalılarının repressiya xəritəsi

Xəritədə hər nöqtə bir ad, hər ad bir faciədir

1937-ci ilin Bakısı sakit görünürdü. Küçələrdə neft qoxusu, redaksiyalarda yeni məqalələr yazan makinaların səsi, auditoriyalarda gənc beyinlərin sualları dolaşırdı. Amma bu sakitliyin altında bir qorxu xəritəsi çəkilirdi — adlarla, ünvanlarla, dosyelərlə dolu bir xəritə. Bu, Azərbaycan ziyalılarının repressiya xəritəsi idi.

Bir millətin düşünən beyni niyə hədəf alındı?

Sovet totalitar sistemi üçün ziyalı təhlükəli idi. Çünki ziyalı yaddaşdır, dilin daşıyıcısıdır, tarixlə gələcək arasında körpüdür. Stalin dövrünün repressiya mexanizmi təkcə siyasi müxalifəti deyil, milli düşüncə daşıyıcılarını məhv etməyə yönəlmişdi.

1930–1950-ci illərdə Azərbaycan SSR-də minlərlə alim, yazıçı, şair, müəllim, din xadimi və dövlət adamı “xalq düşməni” damğası ilə həbs edildi, sürgün olundu və ya güllələndi.

Bu proses mərkəzdən - Moskvadan idarə olunurdu, lakin icrası yerli NKVD strukturlarına tapşırılmışdı. Repressiya coğrafiyası isə Bakıdan Sibirə uzananırdı.

Arxiv sənədləri göstərir ki, repressiyalar sistemli şəkildə aparılıb:

Bakı - əsas istintaq və sorğu mərkəzi;

Gəncə, Şuşa, Naxçıvan – regional “təmizləmə” nöqtələri;

Sibir, Qazaxıstan, Kolıma – son dayanacaqlar.

Azərbaycan ziyalılarının bir qismi Bakıda güllələnir, digərləri isə “10 il yazışma hüququ olmadan” hökmü ilə düşərgələrə göndərilirdi. Bu ifadə əksər hallarda ölüm hökmünün örtülü forması idi.

Adlar və talelər. Susdurulan səslər…

Bu xəritədə hər nöqtə bir ad, hər ad bir faciədir:

Hüseyn Cavid – “pantürkist ideoloq” ittihamı ilə həbs edildi.Onun məzarı illərlə naməlum qaldı.

Mikayıl Müşfiq – cəmi 29 yaşında güllələndi. İttiham aktında onun “şeirlərində sovet əleyhinə gizli çağırışlar” olduğu yazılırdı.

Əhməd Cavad – Azərbaycanın himninin müəllifi, “millətçi-romantik” adlandırılaraq güllələndi.

Bəkir Çobanzadə – dünya şöhrətli türkoloq alim, Türk xalqlarının dil birliyi ideyasına görə məhv edildi.

Salman Mümtaz – folklor xəzinəsini toplayan adam, “keçmişin təbliğatçısı” kimi ittiham olundu.

NKVD istintaq protokollarında tez-tez eyni cümlələr təkrarlanırdı:

“Təqsirləndirilən şəxs cinayətini etiraf etdi”. Halbuki bu “etiraflar” işgəncə, psixoloji təzyiq və şantajla alınırdı.

Az bilinən faktlar da var. Bu isə ailələrin də cəzalandırılması idi. Repressiya təkcə ziyalının özü ilə bitmirdi. Arxivlərdə “ЧСИР – Vətən xaininin ailə üzvü” adlı ayrıca kateqoriya var.

Ziyalıların həyat yoldaşları sürgün edildi,uşaqlar internatlara və ya uşaq evlərinə verildi,soyadlar dəyişdirildi, keçmiş gizlədildi. Bəzi ailələr illərlə atasının “kim olduğunu” bilmədən böyüdü…

Türk dünyası konteksti – Ümumi ssenari

Azərbaycan tək deyildi. Eyni ssenari Qazaxıstanda – Əhməd Baytursunov, Qırğızıstanda – Kasım Tınıstanov, Tatarıstanda – Qabdulla Tukay məktəbi, Krımda – İsmayıl Qaspıralı xətti.

Stalin repressiyaları bütün Türk dünyasının intellektual damarını kəsməyə yönəlmişdi. Məqsəd aydın idi: ortaq yaddaşı parçalamaq.

Bəs arxivlər nə deyir?

Bu gün Azərbaycan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin arxivində saxlanılan minlərlə cinayət işi göstərir ki, ittihamlar çox vaxt sübutsuz olub,şahid ifadələri eyni üslubda yazılıb, hökm öncədən təyin edilib.Bəzi işlərdə hökm tarixindən əvvəl güllələnmə tarixləri qeyd edilib.

Yaddaşın bərpası və ya gecikmiş ədalət

1956-cı ildən sonra bir çox ziyalılar bəraət alsa da, bu bəraət onların həyatını geri qaytarmadı. Amma bu gün yazılan hər məqalə, çəkilən hər film, açılan hər arxiv sənədi susdurulmuş səslərin geri dönüşüdür. Nəticə isə burdur ki, xəritəni oxumaq məsuliyyətdir

Azərbaycan ziyalılarının repressiya xəritəsi sadəcə keçmişin faciəsi deyil. Bu xəritə bizə xəbərdarlıqdır: düşüncə susdurulanda, cəmiyyət korlaşır.

Tarixi unutmaq yox, onu dəqiq xatırlamaq gələcəyin yeganə təminatıdır.

Müəllif: Xanım Xatun