Trampın sülh çağırışı və Bakı Vaşinqton dialoqu

ABŞ prezidenti Donald Tramp məyus olub. Bunu Ağ Evin sözçüsü Kerolayn Livitt deyib. Bu məyusluq həm Rusiya prezidenti Vladimir Putindən, həm də Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskidən qaynaqlanır.

Əsaslı məyusluqdur. Amma, məncə, prezident Donald Trampın da, dünyada hər kəsin də ən çox məyus olduğu təkcə Rusiya ilə Ukrayna arasında sülh bir yana qalsın, atəşkəsin əldə oluna bilməməsi deyil, ən ağır məyusluq bu müharibənin 2022-ci ildə başlamasıdır. Deməli, dünya, eləcə də, Amerika cəmiyyəti ABŞ-ın 46-cı prezidenti Co Baydendən, Demokratların keçmiş hakimiyyətlərindən də məyusdur. Ən azı Putindən və Zelenskidən məyus olduqları qədər.

İndi Amerikada və başqa yerlərdə bəzən prezident Donald Trampı tənqid edənlər deyirlər ki, o, öz seçkiqabağı kampaniyası dövründə Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibəni 24 saata dayandıracağını demişdi, amma nail ola bilmədi.

Çox qəribədir ki, bu qanlı, faciələrlə dolu avantüranı - müharibəni başladanlar qalıb bir kənarda, müharibəni dayandırmaq istəyən Tramp administrasiyası tənqid olunur. Burda məntiq yoxdur.

Donald Tramp: "Mən səlahiyyətlərimə başladıqdan sonra 24 saat ərzində müharibəni dayandıracam" deyərkən, qarşıdurma tərəflərinin barışıq istəyinə və iradəsinə apelyasiya edirdi. Yəni prezident Tramp Rusiya və Ukrayna liderlərinin istəyi və iradəsi olarsa, bu məsələnin 24 saat ərzində həll oluna biləcəyini demişdi. Burada ziddiyyət yoxdur.

Rusiya və Ukrayna arasında sülh ABŞ-dan çox ilk növbədə bu iki dövlətə və bu ölkələrin xalqlarına, bütövlükdə isənAvropaya və dünyaya lazımdır. Ona görə bu gün bu bölgədə, eləcə də dünyanın başqa məntəqələrində müharibələri bitirmək, sülh və faydalı tərəfdaşlıq mühiti yaratmaq istəyənləri deyil, bu savaşları başladanları və bu savaşlardan bəslənənləri tənqid etmək daha doğrudur.

Məşhur Amerika yazıçısı Ernest Heminquey deyirdi: "Müharibə o zaman dayanır ki, ya tərəflərdən biri məğlub olsun, ya da müharibədən qazananlar doymuş olsun".

"Müharibədən qazananlar" deyəndə yazıçı təkcə maddi qazancı nəzərdə tutmurdu. Bura siyasi və sair qazanclar da aiddir. Ancaq Rusiya-Ukrayna müharibəsində tərəflərdən heç biri hələ ki məğlub olmayıb. Siyasətçilər, generallar və sair bundan qazansalar da, ölkələr və xalqlar əksinə çox şey itirib.

Prezident Trampın sülh təşəbbüsünün də əsas çağırışı budur: nə qədər ki hər şey itirilməyib, müharibəni dayandırıb, dinc quruculuq mərhələsinə keçmək lazımdır.

Amma prezident Tramp onu da demişdi ki, əgər Rusiya bu çağırışa adekvat cavab verməsə, ona qarşı daha ağır sanksiyalar qoyulacaq. Rusiya müharibəni dayandırmaq barədə razılığa gəlməsə, eyni zamanda Ukraynaya dəstəyin artırılacağına dair xəbərdarlıq da edilib. Artıq ABŞ Konqresində Rusiyaya qarşı daha ağır sanksiyalar paketi müzakirə olunur. Bu, müharibənin davam etdirilməsinə dəstək vermək deyil, sülhə məcbur etmək məqsədi daşıyır.

Bir sözlə, prezident Tramp Dünyanı Baydenin qoyub getdiyi ağır irsdən və Putinin aqressiv siyasətindən xilas etməyə çalışır. ABŞ prezidentinin elə, sadəcə, müharibəni dayandırmağa çağırması çox böyük bir işdir. Hələ müharibəni dayandırmağa çalışmasını hələ demirəm.

Bu məsələdə Azərbaycanla ABŞ arasında fikir ayrılığı yoxdur. Azərbaycan da ABŞ kimi Ukraynanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini dəstəkləyir, eyni zamanda Azərbaycan da ABŞ kimi Rusiya-Ukrayna müharibəsinin tezliklə dayanmasını istəyir. Hətta bunun üçün öz köməyini də təklif etmişdi. Heç şübhəsizdir ki, Almaniya Federativ Respublikasının prezidenti Frank Valter-Ştaynmayerin Azərbaycana səfərində bu məsələ də mərkəzi yerlərdən birini tutur. Eyni zamanda Azərbaycan-Almaniya dialoqunda, o cümlədən, iki prezidentin bugünkü görüşündə Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh gündəliyi də müzakirə olunub. Ermənistanın üzdə sülhsevər, arxada revanşist tövrü üzündən bu sülh hələ alınmır.

Yeri gəlmişkən, ABŞ da bu sülh perspektivinə dəstək dəstəyini ifadə edib. Ancaq, görünür, hələ məsələnin detallarına qədər öyrənib, bu prosesə daha aktiv təsir etməyə obyektiv olaraq imkan çatmayıb. Ukrayna məsələsi ilə, Avropa ilə, Çinlə, Rusiya ilə, İranla bağlı, eləcə də, Yaxın Şərq və Ağdəniz hövzəsindəki vəziyyətlə bağlı mövzular var. Tək elə Ukraynada müharibənin dayanması ABŞ başda olmaqla əksər ölkələrin, xüsusilə də Avropanın qayğılarını azaldacaq və ya aradan qaldıracaq. Dövlətlər arasında münasibətlərdə dinc, iqtisadi tərəfdaşlığa aksent daha üstün olaraq irəliləyəcək. Bu da Azərbaycanla ABŞ arasında mövqelərin eyni olduğu nöqtələrdən biridir.

Cənubi Qafqazın gündəliyinə dönsək, görərik: hələ ki Ermənistan ABŞ-ın diqqətinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinə, eləcə də, başqa qlobal problemlərə yönəlməsindən istifadə edib, həm Rusiyanı ABŞ-ın və Avropanın sanksiyalarından yayındırır, həm də Cənubi Qafqazda sülh perspektivini bacardıqca "baltalayır". Başqa sözlə, rəsmi İrəvan "dərə xəlvət, tülkü bəy" prinsipi ilə hərəkət edir.

Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, Co Baydenin dövründə sıfıra düşmüş ABŞ-Azərbaycan münasibətlərini yenidən əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq və hətta daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq mümkün ola bilər. Bu perspektiv isə prezident Trampın hakimiyyətə gəlməsi ilə formalaşıb və aktuallaşıb. Düşünürəm ki, Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin tam gücü ilə və bütün formatlarda Baydenəqədərki vəziyyəindən daha səviyyəyə çatması həm də Rusiya-Ukrayna müharibəsini dayandırmağa kömək edər. Bu baxımdan, Azərbaycanın ABŞ- İsrail sazişinə qoşulması üçün Bakı və Vaşinqton qədər rəsmi Təl-Əvivin səyləri çox dəyərlidir. ABŞ-ın və İsrailin Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya strategiyalarında Azərbaycanı istinadgah kimi seçmələri doğru və məntiqli bir haldır.

Bahəddin Həzi, bizimyol.ifo