Türkiyə Azərbaycan əməkdaşlığının digər türk dövlətlərini əhatə etməsi vahid müdafiə strukturunun yolunu aça bilər

“Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin türk dövlətləri arasında hərbi əməkdaşlıqla bağlı verdiyi açıqlamalar təhlükəsizlik və gücün müasir beynəlxalq sistemdə yenidən mərkəzi mövqe tutduğunu açıq şəkildə göstərir. Prezident İlham Əliyevin "təhlükəsizlik və gücün müasir dünyada əsas amillərə çevrilməsi" vurğusu son illərin qlobal və regional inkişafları ilə birbaşa əlaqəlidir. Beynəlxalq sistem uzun müddətdir normalara, qaydalara və çoxtərəfli diplomatiyaya əsaslanan bir çərçivə ilə idarə olunsa da, bu çərçivənin bu gün ciddi şəkildə aşındığı göz qabağındadır. Dövlətlər artıq suverenliklərini yalnız diplomatik təşəbbüslər, beynəlxalq hüquqa istinadlar və ya siyasi bəyannamələr vasitəsilə qoruya bilməzlər. Hərbi potensial, müdafiə hazırlığı və çəkindirmə elementləri yenidən ön plana çıxıb. İlham Əliyevin yanaşması bu reallığı ideoloji ritorikadan uzaq, yüksək dərəcədə real bir çərçivədə həll edir. Bu baxımdan, güc aqressiv bir vasitə deyil, dövlətlərin müstəqilliklərini, ərazi bütövlüyünü və siyasi qərar qəbuletmə iradəsini qorumaq üçün fundamental əsasdır”.

Bu barədə Bizimyol.info xəbər portalına Beynəlxalq Münasibətləri üzrə ekspert və Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) prezidenti Mehmet Gökhan Özçubukçu danışıb. Ekspert qeyd edib ki, soyuq müharibədən sonrakı dövrdə dominantlıq edən "yumşaq güc", "iqtisadi inteqrasiya" və "qarşılıqlı asılılıq" diskursları, xüsusən də son onilliyin böhranları fonunda şübhə altına alınmağa başlayıb: “Regional müharibələr, proksi münaqişələr, hibrid təhdidlər, enerji təhlükəsizliyi böhranları və qlobal güc rəqabətinin güclənməsi dövlətləri daha real və təhlükəsizliyə yönəlmiş siyasətlərə yönəldib. Bu kontekstdə, Prezident İlham Əliyevin təhlükəsizlik və gücü müasir dünyanın əsas müəyyənedici amilləri kimi təyin etməsi, Azərbaycanın və ümumiyyətlə türk dövlətlərinin üzləşdiyi geosiyasi mühitin təbii nəticəsidir”.

Mehmet Gökhan Özçubukçu

Ekspertin fikrincə, bu yanaşma həm də müdafiə anlayışının dar hərbi çərçivədən kənara çıxdığını göstərir: “Güclü olmaq sadəcə özünü silahlandırmaq və ya hərbi xərcləri artırmaq demək deyil. Güc siyasi qətiyyət, institusional potensial, strateji vizyon və müttəfiqlərlə möhkəm əməkdaşlıq vasitəsilə məna qazanır. Buna görə də, Əliyevin diskursunda təhlükəsizlik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil, qarşılıqlı dəstək və həmrəylik əsasında formalaşan kollektiv bir proses kimi qəbul edilir”.

Birgə Hərbi Təlimlər: Nəzəriyyədən Təcrübəyə Təhlükəsizlik Əməkdaşlığı

Mehmet Gökhan Özbuçukçu bildirib ki, birgə hərbi təlimlər ideyası, təhlükəsizlik sahəsindəki bu müasir anlayışı əks etdirən ən konkret və funksional vasitələrdən biri kimi ön plana çıxır: “Təlimlər yalnız hərbi təlim fəaliyyətləri kimi deyil, həm də siyasi iradənin, strateji uyğunlaşmanın və təhlükəsizlik vizyonunun əks olunması kimi qəbul edilməlidir. Birgə təlimlər ordular arasında qarşılıqlı fəaliyyəti artırır və böhran dövrlərində yarana biləcək koordinasiya problemlərini minimuma endirir. Bu baxımdan, Türkiyə və Azərbaycan arasında uzun illərdir müntəzəm olaraq keçirilən birgə hərbi təlimlər diqqətəlayiq bir nümunədir.

Quru, hava və xüsusi təyinatlı qüvvələr səviyyələrində keçirilən bu təlimlər iki ölkənin ordularının təkcə texniki uyğunluq deyil, həm də ortaq hərbi mədəniyyət və strateji refleks inkişaf etdirdiyini nümayiş etdirir. Bu əməkdaşlıq modeli hərbi inteqrasiyanın nəzəri məqsəddən kənara çıxaraq praktikada necə tətbiq oluna biləcəyini açıq şəkildə nümayiş etdirir”.

Mehmet Gökhan Özbuçukçu hesab edir ki, birgə Türkiyə-Azərbaycan təlimləri digər türk dövlətləri üçün nümunə rolunu oynayır və müdafiə əməkdaşlığının davamlı hala gəldikdə nə qədər təsirli nəticələr əldə edilə biləcəyini göstərir: “Bu model qarşılıqlı etimadın, siyasi iradənin və ortaq strateji məqsədlərin birləşdiyi yerdə təhlükəsizlik arxitekturasının mümkün olduğunu göstərir. Buna görə də Prezident İlham Əliyevin türk dövlətləri arasında birgə təlimlər çağırışı onsuz da uğurlu əməkdaşlıq təcrübəsini daha böyük çərçivəyə genişləndirmək deməkdir. Türk dövlətləri arasında birgə hərbi təlimlər təkcə müdafiə potensialını artırmaqla yanaşı, böhran dövrlərində birlikdə hərəkət etmək qabiliyyətini institusionallaşdıran bir mexanizm yaradacaq. Türkiyə-Azərbaycan vəziyyətində olduğu kimi, müntəzəm və planlı təlimlər birgə planlaşdırma, komandanlıq və nəzarət koordinasiyasını və birgə əməliyyat imkanlarını təkmilləşdirir. Bu, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq üçün davamlı və proqnozlaşdırıla bilən bir zəmin yaradır”.

Türk Dünyasında Təhlükəsizlik Həmrəyliyinin institusionallaşdırılması

Gökhan Özçubukçu qeyd edib ki, bu məsələdə Azərbaycanın mövqeyi güc və məsuliyyət arasında incə tarazlığa əsaslanan yanaşmanı əks etdirir: “İlham Əliyevin çəkdiyi çərçivədə "güclü olmaq" mütləq hərbi üstünlük axtarmaq və ya regional hegemoniyaya can atmaq demək deyil. Əksinə, bu güc sülhü qoruyan, sabitliyi dəstəkləyən və çəkindirmə təmin edən bir element kimi müəyyən edilir. Türkiyə–Azərbaycanla hərbi əməkdaşlıq bu anlayışın konkret əksidir; o, müdafiəyə əsaslanan, qanuni və sabitliyə yönəlmiş bir əməkdaşlıqdır. Birgə hərbi təlimlər türk dünyasında təhlükəsizlik sahəsində getdikcə daha çox nəzərə çarpan həmrəyliyin institusionallaşmasına töhfə verir. Müxtəlif coğrafiyalarda yerləşən türk dövlətlərinin fərqli təhlükəsizlik təcrübələri və hərbi strukturları var. Türkiyə və Azərbaycanın nümunəsi göstərir ki, bu fərqlər ahəngdar bir quruluşa çevrilə bilər. Buna görə də, mövcud model digər türk dövlətləri üçün tətbiq oluna bilən və genişlənə bilən bir çərçivə təklif edir.

Prezident İlham Əliyevin xüsusilə vurğuladığı qarşılıqlı dəstək prinsipi bu prosesin mərkəzindədir. Müasir təhlükəsizlik mühitində heç bir dövlət bütün riskləri təkbaşına idarə edə bilməz. Bu reallığın praktik təzahürü olaraq birgə hərbi təlimlər kollektiv təhlükəsizliyin anlaşılmasını gücləndirir”.

Ekspertin fikrincə ,Türkiyə-Azərbaycan əməkdaşlığının digər türk dövlətlərini də əhatə etməsi Türk dünyasında müdafiə sahəsində daha vahid bir strukturun yolunu aça bilər.

Mehmet Gökhan Özbuçukçu hesab edir ki, nəticə olaraq, Prezident İlham Əliyevin birgə hərbi təlimlərə yanaşması türk dünyasında təhlükəsizliyin anlaşılmasının yeni bir mərhələyə qədəm qoyduğunu açıq şəkildə göstərir: “Bu yanaşmada güc özlüyündə bir məqsəd kimi deyil, ədalətin, məsuliyyətin və beynəlxalq sabitliyin qorunmasına xidmət edən strateji bir vasitə kimi müəyyən edilir. Birgə hərbi təlimlər bu anlayışın ən konkret və funksional təzahürüdür. Bu, türk dövlətlərinin təhlükəsizlik məsələlərinə yalnız milli baxımdan deyil, həm də kollektiv baxımdan yanaşdığının göstəricisidir. Türkiyə və Azərbaycan arasında uzun illərdir uğurla tətbiq olunan birgə hərbi təlim modeli kollektiv təhlükəsizliyin bu cür anlaşılmasının praktik olaraq mümkün olduğunu göstərir. Mütəmadi, planlı və institusional çərçivədə aparılan bu əməkdaşlıq təkcə hərbi potensialı artırmaqla yanaşı, həm də ortaq təhlükə qavrayışı, ortaq strateji refleks və yüksək səviyyədə qarşılıqlı etimad yaradıb.

Bu baxımdan, Türkiyə-Azərbaycan modeli türk dünyası üçün nəzəri məqsəd deyil, praktik bir nümunə təqdim edir. Bu modeli Türk Dövlətləri Təşkilatının çətiri altında genişləndirmək uzunmüddətli perspektivdə daha institusional təhlükəsizlik arxitekturası üçün yol aça bilər. Mütəmadi birgə hərbi təlimlər müdafiə planlaşdırmasında koordinasiyanın, komandanlıq və nəzarət mexanizmlərində harmoniyanın və böhranların idarə olunmasında birgə fəaliyyət imkanlarının yaxşılaşmasına səbəb olardı. Bu proses zamanla türk dünyasında NATO-ya bənzər bir təhlükəsizlik strukturunun təməl daşı yaratmaq potensialına malikdir. Əlbəttə ki, bu, birbaşa hərbi ittifaq və ya kollektiv müdafiə paktı demək deyil, lakin funksional baxımdan çəkindirmə və həmrəylik üçün oxşar potensial qurmaq mümkündür. Belə bir strukturun ən vacib xüsusiyyəti, onun aqressiv deyil, müdafiə xarakterli və sabitliyə üstünlük verən təhlükəsizlik anlayışı üzərində qurulmasıdır. İlham Əliyevin vurğuladığı ədalət, məsuliyyət və beynəlxalq sabitliyə sadiqlik prinsipləri bu potensial transformasiyanın normativ çərçivəsini təşkil edir. Hakimiyyətin legitimliyi bu prinsiplərlə birlikdə nəzərdən keçirildikdə, türk dünyasında formalaşan istənilən kollektiv təhlükəsizlik strukturu regional tarazlıqları pozmaq əvəzinə, onları tarazlaşdıran bir element kimi yerləşdiriləcək. Bundan əlavə, belə bir təhlükəsizlik arxitekturası türk dövlətlərinin qlobal sistemdəki mövqeyini gücləndirə bilər”.

Ekspert qeyd edib ki, birgə təlimlər və hərbi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi türk dünyasının yalnız iqtisadi və ya mədəni bir qurum deyil, həm də zəruri hallarda təhlükəsizlik sahəsində əlaqələndirilmiş fəaliyyət göstərə bilən bir aktyor olduğunu nümayiş etdirəcək: “Bu, türk dövlətlərinin beynəlxalq danışıqlarda və böhranların idarə olunmasında daha güclü mövqe tutmasına töhfə verə bilər”.

Mehmet Gökhan Özçubukçu bildirib ki, İlham Əliyevin Qəbələdə ifadə etdiyi vizyon, hərbi əməkdaşlığa dair qısamüddətli çağırışdan kənara çıxan uzunmüddətli strateji istiqamətə işarə edir: “Türkiyə-Azərbaycan birgə təlimləri ilə konkretləşdirilmiş bu yanaşma, digər türk dövlətlərini də əhatə edə biləcək daha əhatəli bir təhlükəsizlik arxitekturasını təqdim edir. Bu arxitektura zamanla NATO-ya bənzər bir koordinasiya və çəkindirmə qabiliyyətinə çevrilə bilər, lakin onu öz regional reallıqları, tarixi əlaqələri və dəyərləri çərçivəsində quracaq. Beləliklə, türk dünyası müasir dünyanın təhlükəsizlik çağırışlarına qarşı güclü və məsuliyyətli kollektiv mövqe nümayiş etdirə biləcək”.

İradə Cəlil, Bizimyol.info